Aleksander Fredro

Wczesne życie i edukacja

Aleksander Fredro urodził się 20 czerwca 1793 roku w Surochowie pod Jarosławiem, w rodzinie zamożnej szlachty galicyjskiej. Był to rok drugiego rozbioru — całe jego dzieciństwo przypadło na czas, gdy Polski już nie było na mapie.

Do żadnej szkoły nie chodził. Uczyli go domowi nauczyciele, nierówno i z przerwami, a on sam przez całe życie uważał się za człowieka niedouczonego i wstydził się błędów ortograficznych. Paradoks polega na tym, że właśnie ten brak szkolnej tresury dał mu ucho, którego nie miał żaden inny polski komediopisarz: Fredro słyszał, jak ludzie naprawdę mówią, i potrafił to zapisać wierszem, nie psując przy tym ani rytmu, ani naturalności.

W 1806 roku rodzina straciła dom w pożarze, a rok później zmarła matka. Szesnastoletni Aleksander wstąpił w 1809 roku do wojska Księstwa Warszawskiego.

Debiut i pierwsze dzieła

Zanim zaczął pisać komedie, przeszedł kampanię rosyjską 1812 roku, odwrót spod Moskwy i niewolę, z której uciekł. Za Możajsk dostał Złoty Krzyż Virtuti Militari, a od Napoleona Legię Honorową. Był oficerem sztabowym i zjeździł pół Europy. Po upadku cesarza wrócił do Galicji i osiadł w rodzinnej Beńkowej Wiszni.

Pierwszą komedię, Intrygę na prędce, napisał w 1817 roku i sam uznał ją za nieudaną. Prawdziwy debiut przyszedł z Panem Geldhabem (1821), satyrą na dorobkiewicza. Potem poszło szybko: Mąż i żona, Damy i huzary, Pan Jowialski, Śluby panieńskie, Zemsta i Dożywocie. Wszystkie najważniejsze utwory powstały w ciągu piętnastu lat.

W tle toczyła się historia osobista, która trwała dłużej niż cała jego twórczość. Fredro pokochał Zofię z Jabłonowskich, żonę hrabiego Skarbka. Na unieważnienie jej małżeństwa czekali jedenaście lat; pobrali się dopiero w 1828 roku. To małżeństwo ma bezpośredni związek z Zemstą: w posagu żony znalazła się połowa zamku Kamieniec w Odrzykoniu, a w zamkowym archiwum — akta dawnego sporu o mur.

Kontekst historyczny

Fredro pisał komedie w epoce, która komedii nie chciała. Wokół niego trwał romantyzm: Mickiewicz pisał Dziady, Słowacki Kordiana, emigracja czekała na wieszcza, a literatura miała służyć sprawie narodowej. Fredro tymczasem opisywał szlachecki dwór, spory o miedzę, zaloty i ożenki — bez powstań, bez martyrologii, bez ani jednego wersu o Polsce.

W 1835 roku Seweryn Goszczyński zaatakował go w głośnym artykule, zarzucając mu, że jego komedie są cudzoziemskie, nienarodowe i bezużyteczne. Cios trafił. Fredro odłożył pióro i przez kilkanaście lat nie wydał ani jednej sztuki — to słynne „milczenie Fredry”. Pisał dalej do szuflady, ale drukować przestał.

Dojrzałość twórcza

Do pisania wrócił po 1852 roku, choć nowe komedie — Wielki człowiek do małych interesów, Dwie blizny, Rewolwer — ukazały się w większości dopiero po jego śmierci. W latach czterdziestych powstało też Trzy po trzy, swobodne, dygresyjne wspomnienia z wojen napoleońskich, dziś uznawane za jedno z najlepszych dzieł polskiej prozy pamiętnikarskiej. Opublikowano je pośmiertnie.

Fredro gospodarował, zasiadał w galicyjskim Sejmie Stanowym, otrzymał honorowe obywatelstwo Lwowa i doczekał się jubileuszu, na którym oklaskiwano go jako klasyka. Zmarł 15 lipca 1876 roku we Lwowie, w wieku osiemdziesięciu trzech lat.

Spuścizna i znaczenie

Zarzut Goszczyńskiego okazał się jednym z większych nieporozumień polskiej krytyki. Komedie Fredry przetrwały romantyczne dramaty niemal wszystkich jego rówieśników i do dziś nie schodzą ze sceny — a jego wiersz ośmiozgłoskowy rozpadł się na przysłowia, których używa się bez świadomości, skąd pochodzą.

„Niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba”, „Jeśli nie chcesz mojej zguby, krokodyla daj mi, luby”, „Nie ma złego bez dobrego” — wszystko to jest z Fredry. Cześnik, Rejent i Papkin weszły do polszczyzny jako typy, tak jak wcześniej weszli tam Harpagon czy Świętoszek. W szkole czyta się go od klas podstawowych po maturę i jest to jedyny polski autor komedii, o którym można powiedzieć, że jego zdania są w powszechnym obiegu.