Stefan Żeromski

Wczesne życie i edukacja

Urodził się 14 października 1864 roku w Strawczynie pod Kielcami, w rodzinie zubożałej szlachty. Był to rok, w którym dogorywało powstanie styczniowe; ta data będzie potem wracać w jego książkach jako początek wszystkiego, co w polskim losie nierozstrzygnięte. Wcześnie stracił oboje rodziców.

Uczył się w gimnazjum w Kielcach — tym samym, które opisze w „Syzyfowych pracach”. Szkoła trwała dziewięć lat, on spędził w niej dwanaście: trzy razy powtarzał klasę i miał poważne kłopoty z matematyką. W 1886 roku ukończył ją bez matury, bo skończyły się pieniądze, a zaczęła gruźlica.

Wstąpił do warszawskiego Instytutu Weterynarii, jedynej uczelni, która nie wymagała świadectwa dojrzałości. Tam zetknął się z ruchem socjalistycznym i tajną akcją oświatową wśród robotników i rzemieślników. W 1889 roku musiał porzucić studia — znów z braku pieniędzy — i został guwernerem po dworach.

Debiut i pierwsze dzieła

Pisał od młodości, podpisując się pseudonimami: Maurycy Zych, Józef Katerla — od panieńskiego nazwiska matki — a raz nawet Stefan Iksmoreż, czyli własnym nazwiskiem czytanym wspak. Pierwsze opowiadania drukował w prasie warszawskiej na początku lat dziewięćdziesiątych.

Jesienią 1892 roku ożenił się z Oktawią Rodkiewiczową, poznaną w Nałęczowie, i wyjechał z nią do Szwajcarii. Objął tam posadę zastępcy bibliotekarza w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu — polskiej instytucji emigracyjnej nad Jeziorem Zuryskim. To w Rapperswilu powstawały „Syzyfowe prace”.

Zbiory opowiadań z lat 1895 i 1898, z „Rozdziobią nas kruki, wrony…” i „Siłaczką” na czele, od razu ustawiły jego pozycję. Po powrocie do kraju w 1897 roku pracował jako pomocnik bibliotekarza w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej w Warszawie. „Ludzie bezdomni” (1900) i „Popioły” (1904) uczyniły go najważniejszym prozaikiem swojego pokolenia.

Kontekst historyczny

Żeromski był pisarzem dwóch epok i jednego przełomu. Debiutował w Młodej Polsce, w kraju podzielonym między trzech zaborców, gdzie literatura była jedyną instytucją narodową, jaka działała bez pozwolenia. Umarł w siódmym roku istnienia Drugiej Rzeczypospolitej.

Ta granica przebiega przez środek jego twórczości. Do 1918 roku pisał o kraju, którego nie ma: o nędzy wsi, o szkole rusyfikującej dzieci, o lekarzach i nauczycielkach idących na prowincję jak na front. Po 1918 roku musiał napisać o kraju, który jest — i to okazało się znacznie trudniejsze.

Sam w tym państwie uczestniczył. W 1918 roku był „prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej”, efemerycznej republiki ogłoszonej pod Tatrami. W 1920 roku pracował w Wydziale Propagandy Armii Ochotniczej, brał udział w akcji plebiscytowej na Warmii i Mazurach, został pierwszym prezesem polskiego PEN Clubu. Czterokrotnie — w latach 1921, 1922, 1923 i 1924 — zgłaszano go do literackiej Nagrody Nobla.

Dojrzałość twórcza

W 1913 roku związał się z poznaną pięć lat wcześniej malarką Anną Zawadzką z Siedlec. Nigdy nie wzięli ślubu, ale w testamencie Żeromski uznał ją za prawowitą żonę i jej oraz ich córce Monice zapisał cały majątek. Siedlce, rodzinne miasto Anny, trafiły potem do „Przedwiośnia” jako miasto, za którym tęskni Jadwiga Barykowa.

Po odzyskaniu niepodległości powstały „Wiatr od morza” (1922), nagrodzony Państwową Nagrodą Literacką, komedia „Uciekła mi przepióreczka” (1924) i wreszcie „Przedwiośnie”, skończone w Konstancinie 21 września 1924 roku. Ostatnią datę Żeromski wpisał pod tekstem powieści — jest tam do dziś, w każdym wydaniu.

„Przedwiośnie” wywołało burzę, jakiej w polskiej literaturze międzywojennej nie wywołała żadna inna książka. Prawica oskarżała autora o propagandę bolszewicką, lewica o zdradę rewolucji, a rząd o szkodzenie wizerunkowi młodego państwa. Żeromski odpowiadał, że napisał ostrzeżenie, nie program.

Spuścizna i znaczenie

Zmarł 20 listopada 1925 roku w Warszawie, niecały rok po ukończeniu „Przedwiośnia”. Ostatnie miesiące spędził w mieszkaniu na Zamku Królewskim, przyznanym mu przez państwo, i w sanatorium w Konstancinie. Pochowano go na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie.

Nazywano go sumieniem polskiej literatury i to określenie przylgnęło na trwałe. Pisał o rzeczach, o których nikt nie chciał czytać: o gruźlicy w suterenach, o chłopskich komornikach śpiących na klepisku, o dzieciach uczonych obcego języka jako własnego. Robił to językiem gęstym, nasyconym metaforą i emocją, który dziś bywa uważany za trudny, a który wtedy uderzał jak wezwanie.

Jego wpływ na polską wyobraźnię społeczną jest trudny do przecenienia. „Szklane domy” z „Przedwiośnia” weszły do języka jako nazwa złudzenia, którym karmi się naród; „siłaczka” — jako określenie kogoś, kto poświęca się bez nadziei na sukces. To rzadki przypadek pisarza, którego metafory pracują dalej, także u ludzi, którzy jego książek nie przeczytali.