Aleksander Kamiński

Wczesne życie i edukacja

Aleksander Kamiński urodził się 28 stycznia 1903 roku w Warszawie. Dzieciństwo spędził jednak daleko od Polski: po śmierci ojca rodzina znalazła się w Rosji — w Kijowie, Rostowie nad Donem i Humaniu. Tam, w polskiej szkole w Humaniu, zetknął się po raz pierwszy z harcerstwem i został drużynowym, mając piętnaście lat.

Do Polski wrócił w 1918 roku, prosto do odradzającego się państwa. Studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim, ale całe życie zawodowe związał z czymś innym: z wychowaniem. Był instruktorem Związku Harcerstwa Polskiego, kierownikiem szkoły instruktorskiej w Górkach Wielkich i twórcą metodyki pracy z najmłodszymi — to on stworzył polskie zuchy.

Napisał dla nich książki, które do dziś są w harcerstwie czytane: Antek Cwaniak, Książka wodza zuchów, Krąg rady. Pisał je prostym, gawędziarskim językiem, zwracając się do czytelnika bezpośrednio — ten sam ton wróci potem w Kamieniach na szaniec.

Debiut i pierwsze dzieła

Właściwy debiut Kamińskiego jako pisarza przypada na lata trzydzieste i wiąże się z pracą harcerską. Antek Cwaniak z 1932 roku i Książka wodza zuchów z 1933 to podręczniki napisane jak opowieści — z bohaterem, dialogiem i humorem zamiast wykładu.

W czasie okupacji Kamiński był jedną z najważniejszych osób w konspiracyjnej Warszawie, choć nie z bronią w ręku. Kierował Biurem Informacji i Propagandy Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej i redagował „Biuletyn Informacyjny” — największe pismo podziemne w okupowanej Europie — od pierwszego numeru z listopada 1939 roku do ostatniego, powstańczego, z października 1944. Tygodnik wychodził w nakładzie kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy.

To on wymyślił także mały sabotaż i dowodził Organizacją Małego Sabotażu „Wawer”. Napisy na murach, kotwice Polski Walczącej, zrywanie niemieckich flag, hasło „Tylko świnie siedzą w kinie” — wszystko to działo się pod jego kierownictwem. Kiedy więc w Kamieniach na szaniec opisuje akcje małego sabotażu, opisuje własną robotę.

Kontekst historyczny

Pokolenie, o którym pisał, nazywa się dziś pokoleniem Kolumbów: chłopcy urodzeni około 1920 roku, którzy zdali maturę latem 1939 i we wrześniu tego samego roku zobaczyli koniec państwa, w którym dorastali. Nie zdążyli zacząć studiów ani pracy; ich dorosłe życie od pierwszego dnia było okupacją.

Harcerstwo, rozwiązane przez Niemców, przeszło do podziemia jako Szare Szeregi. Najmłodsi zajmowali się łącznością i małym sabotażem, starsi — dywersją i akcjami zbrojnymi. Program nazywano „Dziś, jutro, pojutrze”: walka teraz, powstanie potem, odbudowa Polski na końcu. Dla większości bohaterów tej książki skończyło się na pierwszym członie.

Dojrzałość twórcza

Kamienie na szaniec powstały w 1943 roku, kilka miesięcy po śmierci Rudego i Alka, i ukazały się jeszcze w lipcu tego samego roku w konspiracyjnym wydawnictwie, pod pseudonimem Juliusz Górecki. Druga edycja wyszła w 1944, trzecia, poszerzona, już po wojnie.

Po 1945 roku Kamiński został naukowcem: doktorat, habilitacja, profesura na Uniwersytecie Łódzkim, prace z pedagogiki społecznej. Do harcerstwa wrócił na krótko w latach 1956–1958 jako wiceprzewodniczący ZHP, po czym władze usunęły go z organizacji — jego wizja harcerstwa nie pasowała do wizji partii. Napisał jeszcze Zośkę i Parasola, monografię obu batalionów.

Zmarł 15 marca 1978 roku w Warszawie. Pochowano go na Powązkach Wojskowych, w kwaterze batalionu „Zośka”, obok grobów swoich bohaterów.

Spuścizna i znaczenie

Kamienie na szaniec są od dziesięcioleci lekturą szkolną i jedną z najbardziej znanych polskich książek o okupacji. Ich siła bierze się z czegoś, czego nie da się podrobić: autor znał opisywanych chłopców osobiście, pisał o nich kilka miesięcy po ich śmierci i pisał w mieście, w którym trwała okupacja.

Książka bywa krytykowana za idealizację bohaterów i za to, że milczy o rzeczach, o których w 1943 roku milczeć musiała. Warto o tym wiedzieć i warto też wiedzieć dlaczego: to nie jest opracowanie historyczne pisane z dystansu, tylko tekst konspiracyjny, którego zadaniem było podtrzymać ludzi na duchu i upamiętnić poległych, zanim ktokolwiek zdążył ich zapomnieć.

Poza tym Kamiński zostawił po sobie pedagogikę zuchową, „Biuletyn Informacyjny” i kotwicę Polski Walczącej — znak, który powstał w kierowanej przez niego organizacji małego sabotażu.