Adam Mickiewicz

Wczesne życie i edukacja

Adam Bernard Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798 roku w Zaosiu pod Nowogródkiem albo w samym Nowogródku — źródła nie są zgodne. Ojciec był adwokatem i drobnym szlachcicem; dom nie był ubogi, ale też nie zamożny. Nowogródczyzna, w której poeta spędził dzieciństwo, należała wówczas do Rosji od trzech lat i miała mieszaną, polsko-białorusko-litewską ludność, żywe obrzędy ludowe i pamięć o Rzeczypospolitej sprzed rozbiorów.

To właśnie tam usłyszał o Dziadach. Obrzęd, którego opis otwiera drugą część dramatu, obchodzono w okolicy naprawdę: w noc zaduszną gromada zbierała się w kaplicy albo pustej chacie, żeby nakarmić dusze zmarłych. Mickiewicz nie wymyślił tego rytuału — zapisał go i przerobił na teatr.

W 1815 roku wyjechał na Uniwersytet Wileński, gdzie studiował filologię na koszt państwa, w zamian za zobowiązanie do pracy nauczycielskiej. W 1817 roku razem z przyjaciółmi założył Towarzystwo Filomatów — tajne stowarzyszenie studenckie, z początku samokształceniowe, z czasem coraz bardziej patriotyczne.

Debiut i pierwsze dzieła

Po studiach odpracowywał stypendium jako nauczyciel w Kownie. Były to lata samotne i nieszczęśliwe: prowincjonalna szkoła, nuda i nieodwzajemniona miłość do Maryli Wereszczakówny, która wyszła za hrabiego Puttkamera. Z tego okresu pochodzą Dziady część II i IV.

W 1822 roku wydał w Wilnie pierwszy tom Poezji z Balladami i romansami. Data ta jest w polskiej historii literatury umowną granicą epok: od niej liczy się romantyzm. Rok później ukazał się tom drugi, zawierający Grażynę oraz Dziady część II i IV.

W 1823 roku władze carskie wykryły towarzystwa studenckie. Mickiewicza aresztowano i osadzono w klasztorze Bazylianów w Wilnie, a następnie skazano na zesłanie w głąb Rosji. Spędził tam pięć lat — w Petersburgu, Odessie, na Krymie i w Moskwie — i, co zaskakujące, nie były to lata stracone: poznał rosyjskich pisarzy, w tym Puszkina, i napisał Sonety krymskie oraz Konrada Wallenroda.

Kontekst historyczny

Całe życie Mickiewicza przypadło na czas, gdy Polski nie było na mapie. Urodził się trzy lata po trzecim rozbiorze, dorastał pod zaborem rosyjskim, przeżył nadzieję związaną z Napoleonem i jej koniec, a potem powstanie listopadowe, którego nie wziął udziału i o co miał do siebie pretensje do końca życia.

Klęska powstania wypchnęła z kraju tysiące ludzi. Tak powstała Wielka Emigracja — środowisko, w którym Mickiewicz spędził resztę życia i dla którego pisał. To dla emigracji powstały Dziady część III, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego oraz Pan Tadeusz.

Dojrzałość twórcza

W 1832 roku w Dreźnie napisał w ciągu kilku tygodni trzecią część Dziadów — utwór o zupełnie innej temperaturze niż część druga, poświęcony procesowi filomatów i martyrologii narodu. Dwa lata później w Paryżu ukazał się Pan Tadeusz, napisany, jak twierdził, z tęsknoty i dla odpoczynku od polityki.

Potem przestał pisać wiersze niemal całkowicie. Ożenił się z Celiną Szymanowską, doczekał sześciorga dzieci, wykładał literaturę słowiańską w Collège de France, związał się z mistykiem Andrzejem Towiańskim, wydawał pismo „Trybuna Ludów” i organizował Legion Polski we Włoszech. W 1855 roku wyjechał do Konstantynopola, żeby tworzyć oddziały polskie do walki z Rosją w wojnie krymskiej, i zmarł tam 26 listopada, prawdopodobnie na cholerę.

Spuścizna i znaczenie

Mickiewicz jest w polskiej kulturze kimś więcej niż poetą i to bywa kłopotliwe — pomnikowa sława przesłania teksty. Warto pamiętać, że Dziady część II napisał dwudziestodwuletni nauczyciel z prowincjonalnego miasteczka, który nie miał jeszcze pojęcia, że zostanie wieszczem.

Jego prochy przeniesiono w 1890 roku z Montmorency pod Paryżem na Wawel, do krypty obok królów. Dziś czyta się go w szkole od klasy czwartej do matury: Powrót taty, Świtezianka, Reduta Ordona, Dziady część II, potem Dziady część III, Pan Tadeusz, ballady i sonety.