Juliusz Słowacki

Wczesne życie i edukacja

Juliusz Słowacki urodził się 4 września 1809 roku w Krzemieńcu na Wołyniu. Ojciec, Euzebiusz Słowacki, był profesorem literatury — najpierw w krzemienieckim Liceum, potem na Uniwersytecie Wileńskim — i zmarł, gdy chłopiec miał pięć lat. Matka, Salomea z Januszewskich, wyszła później za doktora Augusta Bécu, profesora medycyny w Wilnie.

Dom, w którym dorastał, był domem literackim i towarzyskim. Salon matki odwiedzali wileńscy profesorowie i studenci, a sama Salomea została na całe życie najbliższą powierniczką syna; zachowana korespondencja z nią jest jednym z najważniejszych źródeł do jego biografii.

W latach 1825–1828 Słowacki studiował prawo na Uniwersytecie Wileńskim. Po studiach przeniósł się do Warszawy i podjął pracę urzędnika w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu — zajęcie, które traktował wyłącznie jako konieczność.

Debiut i pierwsze dzieła

Pisać zaczął w Wilnie, ale rozgłos przyniosło mu dopiero powstanie listopadowe. Powstały wtedy jego wiersze patriotyczne, między innymi Hymn, Oda do wolności i Kulig, śpiewane i przedrukowywane w całym Królestwie. W 1831 roku wyjechał z misją dyplomatyczną powstańczego rządu do Londynu i do kraju już nie wrócił.

Debiut książkowy nastąpił na emigracji: dwa tomy Poezji ukazały się w Paryżu w 1832 roku, trzeci rok później. Przyjęto je chłodno. Mickiewicz, wówczas niekwestionowany pierwszy poeta emigracji, wypowiedział się o nich lekceważąco — i ta rywalizacja, jednostronna i bolesna, ciągnęła się przez całe życie Słowackiego.

Przełomem były lata genewskie, 1833–1836. To wtedy powstały Kordian i Balladyna — dwa utwory, w których znalazł własny język: ironiczny, wirtuozowski, niepodobny do nikogo.

Kontekst historyczny

Całe dojrzałe życie Słowackiego to emigracja po klęsce powstania listopadowego. Był jednym z tysięcy Polaków, którzy osiedli we Francji i Szwajcarii i którzy przez kilkadziesiąt lat prowadzili z daleka spór o to, dlaczego Polska przegrała i co trzeba zrobić, żeby odzyskała niepodległość.

Ten spór jest obecny w niemal każdym jego tekście. Kordian był polemiką z Dziadami Mickiewicza i z ideą mesjanizmu; Anhelli — gorzkim rozrachunkiem z emigracją; Grób Agamemnona — jednym z najostrzejszych oskarżeń, jakie polski poeta postawił własnemu narodowi.

W latach 1836–1837 Słowacki odbył podróż na Wschód: przez Grecję, Egipt, Palestynę i Liban. Z tej wyprawy przywiózł Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, Grób Agamemnona i Ojca zadżumionych — a także doświadczenie, które później wróciło w jego mistycznej filozofii.

Dojrzałość twórcza

Lata 1838–1848, spędzone głównie w Paryżu, przyniosły najwięcej. Powstały wtedy dramaty Lilla Weneda, Mazepa, Ksiądz Marek, Sen srebrny Salomei i Fantazy, poemat dygresyjny Beniowski — utwór, w którym ironia i wirtuozeria wersyfikacyjna sięgają szczytu — oraz wiersze, które dziś zna każdy uczeń: Testament mój, Hymn o zachodzie słońca, Rozłączenie.

Od 1842 roku Słowacki związał się na krótko z Kołem Sprawy Bożej Andrzeja Towiańskiego, a potem zbudował własny system filozoficzny, tak zwaną naukę genezyjską, wyłożoną w Genezis z Ducha. Ostatnim wielkim zamysłem był Król-Duch — poemat o wędrówce ducha narodu przez kolejne wcielenia, którego nigdy nie skończył.

Chorował na gruźlicę od lat. Zmarł 3 kwietnia 1849 roku w Paryżu, w wieku trzydziestu dziewięciu lat, niemal nieznany szerszej publiczności. Pochowano go na cmentarzu Montmartre. W 1927 roku jego prochy sprowadzono do kraju i złożono w krypcie wawelskiej, obok Mickiewicza.

Spuścizna i znaczenie

Za życia Słowacki przegrywał z Mickiewiczem we wszystkim: w popularności, w nakładach, w pozycji na emigracji. Odkryła go dopiero Młoda Polska, dla której stał się patronem — poetą języka, wyobraźni i formy, a nie proroctwa. Od tamtej pory obaj stoją obok siebie jako dwa bieguny polskiego romantyzmu.

Jego siłą jest przede wszystkim język. Nikt przed nim nie robił z polszczyzną tego, co on: nie zmieniał rejestrów w pół zdania, nie łączył patosu z żartem, nie pisał wiersza tak swobodnie, że wygląda na mowę. Ta swoboda jest widoczna także w Balladynie, gdzie nimfa, kanclerz i wiejski pijak mówią trzema różnymi polszczyznami.

W szkole jest obecny właściwie na każdym poziomie: Balladyna w klasach VII–VIII, Kordian, Grób Agamemnona i Testament mój w liceum. Wszystkie jego utwory są w domenie publicznej i dostępne bezpłatnie.