John Ronald Reuel Tolkien

Wczesne życie i edukacja

John Ronald Reuel Tolkien urodził się 3 stycznia 1892 roku w Bloemfontein w Wolnym Państwie Oranii, na terenie dzisiejszej Republiki Południowej Afryki, gdzie jego ojciec Arthur kierował filią banku. W 1895 roku matka, Mabel z domu Suffield, przywiozła Ronalda i jego młodszego brata Hilarego do Anglii; ojciec miał dołączyć później, ale zmarł w Afryce na początku 1896 roku.

Wdowa z dwoma synami zamieszkała pod Birmingham, w wiejskiej wówczas okolicy Sarehole. Te cztery lata — młyn, pola, żywopłoty, sąsiedzi o dziwnych nazwiskach — stały się później bezpośrednim wzorem dla Shire. Po śmierci matki w 1904 roku opiekę nad braćmi przejął ksiądz Francis Morgan.

W 1911 roku Tolkien rozpoczął studia w Exeter College w Oksfordzie, początkowo w zakresie filologii klasycznej. Naprawdę interesowało go jednak językoznawstwo porównawcze, więc po dwóch latach przeniósł się na anglistykę, którą ukończył w 1915. Po drodze nauczył się walijskiego i fińskiego — ten drugi zachwycił go tak, że stał się podstawą jednego z języków, które sam wymyślił. Tolkien był filologiem, zanim został pisarzem, i pozostał nim do końca.

Debiut i pierwsze dzieła

Zaczął nie od opowieści, lecz od języków. Jeszcze jako student konstruował własne systemy językowe, a mitologia Śródziemia narodziła się jako tło potrzebne tym językom — historia ludów, które mogłyby nimi mówić. Pierwsze zapiski powstały jeszcze podczas wojny i rozrastały się przez dziesięciolecia, nigdy nie doczekawszy się za życia autora publikacji jako całość.

Debiutem książkowym, który zna cały świat, był Hobbit, czyli tam i z powrotem z 21 września 1937 roku. Powieść powstała przypadkiem: sprawdzając studenckie prace egzaminacyjne, Tolkien znalazł pustą kartkę i napisał na niej zdanie o hobbicie mieszkającym w norze. Historię opowiadał potem własnym dzieciom, a fragmenty czytał na spotkaniach Inklingów — oksfordzkiego klubu literackiego, którego członkiem był także C.S. Lewis. Do wydania doszło dzięki entuzjastycznej recenzji dziesięcioletniego syna wydawcy.

Rok wcześniej ogłosił rzecz, która w świecie akademickim znaczyła nie mniej: wykład Beowulf: potwory i krytycy, który zmienił sposób czytania staroangielskiego eposu i do dziś jest cytowany.

Kontekst historyczny

Pokolenie Tolkiena to pokolenie okopów. W 1916 roku, jako oficer 11. batalionu Pułku Fizylierów z Lancashire, wziął udział w bitwie nad Sommą — najkrwawszej bitwie I wojny światowej. Pod koniec października zachorował na gorączkę okopową i został odesłany do Anglii. Prawdopodobnie uratowało mu to życie: z czterech przyjaciół tworzących szkolne stowarzyszenie T.C.B.S. wojnę przeżyło dwóch.

Sam twierdził, że wojna miała na jego twórczość wpływ niewielki albo żaden, i pisał o tym wprost w przedmowie do Władcy Pierścieni. Czytelnicy rzadko mu wierzą. Trudno nie zauważyć, że motyw małej grupy wyruszającej w drogę, z której nie wszyscy wrócą, i że przekonanie, iż o losie świata rozstrzygają ludzie bez rangi, pojawiają się u niego stale.

Zawodowo należał do świata, który wojny przetrwał: uniwersyteckiego Oksfordu, gdzie przez dziesięciolecia wykładał język i literaturę staroangielską. To środowisko — wykłady, kluby, przyjaźnie — było dla jego pisarstwa równie ważne jak biografia.

Dojrzałość twórcza

Sukces Hobbita przyniósł prośbę wydawcy o dalszy ciąg. Tolkien zabrał się za kontynuację dla dzieci, a pisał ją siedemnaście lat i napisał coś zupełnie innego: Władcę Pierścieni, wydanego w trzech tomach w latach 1954–1955. Musiał przy tym wrócić do Hobbita i przerobić scenę z Gollumem, bo pierścień, który w pierwszej książce był sprytnym drobiazgiem, w drugiej stał się osią całej fabuły.

Obok wielkiej mitologii pisał krótsze rzeczy, często dla własnych dzieci: Rudego Dżila i jego psa, Liść, dzieło Niggle’a, Kowala z Podlesia Większego, Przygody Toma Bombadila, Listy Świętego Mikołaja. Najambitniejszego dzieła — mitologii Śródziemia, nad którą pracował od młodości — nigdy nie zamknął. Silmarillion wydał po jego śmierci syn Christopher, w 1977 roku, a z pozostałych papierów ułożył dwunastotomową Historię Śródziemia.

Tolkien zmarł 2 września 1973 roku w Bournemouth, dwadzieścia jeden miesięcy po żonie Edith, z którą przeżył ponad pięćdziesiąt lat.

Spuścizna i znaczenie

Tolkien nie wymyślił fantastyki, ale ukształtował ją tak mocno, że wszystko, co przyszło później, musi się do niego odnosić. Elfowie, krasnoludowie, orkowie, wyprawa drużyny, mapa na wyklejce, wymyślony język z własną gramatyką — to wzorzec, którym gatunek żyje do dziś, także w grach i filmie.

Jego metoda była jednak odwrotna niż u naśladowców. Nie budował świata dla efektu: budował go z języka i ze znajomości źródeł. Imiona krasnoludów i Gandalfa wziął z Eddy starszej, strukturę wyprawy po smoczy skarb — z tradycji, którą badał zawodowo, a zagadki Golluma mają wzory w poezji staroangielskiej. To dlatego Śródziemie sprawia wrażenie świata, który istniał, zanim ktokolwiek zaczął o nim pisać.

W Polsce jest obecny od 1960 roku, gdy Maria Skibniewska przełożyła Hobbita; jej przekład pozostaje kanoniczny. Hobbit jest u nas lekturą szkolną i dla wielu czytelników pierwszym zetknięciem z fantastyką w ogóle.