Cudowny chłopak

O książce

Cudowny chłopak (ang. Wonder) to powieść amerykańskiej pisarki R.J. Palacio, czyli Raquel Jaramillo Palacio. Ukazała się w lutym 2012 roku w Nowym Jorku nakładem wydawnictwa Alfred A. Knopf i była jej debiutem powieściowym. Książka długo utrzymywała się na liście bestsellerów „New York Timesa”, a jej sprzedaż przekroczyła pięć milionów egzemplarzy. W 2017 roku powstał na jej podstawie film w reżyserii Stephena Chbosky’ego.

Po polsku powieść wydało Wydawnictwo Albatros w przekładzie Marii Olejniczak-Skarsgård. Pierwsze polskie wydanie z 2014 roku nosiło tytuł Cud chłopak. Późniejsze ukazują się jako Cudowny chłopak. Tłumaczka zachowała angielskie imiona i nazwiska bohaterów, na przykład August (Auggie) Pullman, Via, Jack Will, Summer, pan Tushman czy pan Browne. Te same formy stosujemy w opracowaniu. Comiesięczne maksymy nauczyciela angielskiego nazywa się w polskim wydaniu wskazaniami.

Bohaterem jest August Pullman, dziesięciolatek z rzadką wadą genetyczną, przez którą ma zniekształconą twarz. Wcześniej nie chodził do szkoły, bo lekcje prowadziła z nim w domu mama. Teraz rodzice posyłają go do piątej klasy w prywatnej szkole Beecher Prep. Książka śledzi jego pierwszy rok w szkole, od pierwszych spojrzeń i przykrości po przyjaźnie, zdradę, pojednanie i nagrodę na zakończenie roku. Część rozdziałów opowiadają inne osoby, między innymi starsza siostra Augusta i jego koledzy.

Rozporządzenie z 2024 roku umieściło powieść na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII szkoły podstawowej. Nowa podstawa programowa z 2026 roku wymienia ją wśród przykładowych tekstów do omówienia w klasach IV–VIII. W wykazach autorka figuruje jako Raquel Jaramillo Palacio. Opracowanie obejmuje całą powieść. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów. Opisujemy książkę, a nie jej ekranizację z 2017 roku.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje jeden rok szkolny. Zaczyna się latem, kiedy rodzice mówią Augustowi o szkole, a kończy w czerwcu uroczystością zakończenia piątej klasy. Po drodze mijają urodziny Augusta 10 października, Halloween, zimowa przerwa świąteczna, Walentynki, wiosenne przedstawienie w liceum Vii i trzydniowy wyjazd klasy do rezerwatu przyrody. Bohaterowie żyją we współczesnym Nowym Jorku, piszą do siebie maile i esemesy, a August uwielbia Gwiezdne wojny. We wspomnieniach cofamy się do narodzin Augusta, do lat, gdy Via była jedynaczką, i do wakacji Mirandy na obozie.

Pullmanowie mieszkają w North River Heights, wymyślonej przez autorkę dzielnicy na Manhattanie. Niedaleko stoi szkoła Beecher Prep, w której od piątej klasy zaczyna się kolejny etap nauki. Najwięcej scen rozgrywa się w szkole i w domu Pullmanów. Z miasta wyjeżdża się tylko raz, na wycieczkę do rezerwatu przyrody.

Miejsca akcji:

• dom Pullmanów w North River Heights, z pokojem Augusta i jego kolekcją związaną z Gwiezdnymi wojnami;
• Beecher Prep, prywatna szkoła z gabinetem dyrektora Tushmana, klasą wychowawczą pani Petosy, stołówką, szafkami i aulą;
• liceum Vii, gdzie dziewczyna poznaje Justina i gra w szkolnym przedstawieniu;
• dom Summer, do którego August przychodzi w odwiedziny;
• mieszkanie Willów w uboższej części dzielnicy, gdzie Jack mieszka z rodzicami i młodszym bratem;
• górka, na której Jack znajduje porzucone sanki;
• lodziarnia, przed którą kilkuletni Jack zobaczył Augusta pierwszy raz, znana tylko ze wspomnienia;
• ulice i przystanek autobusowy, gdzie Justin rozmawia z Jackiem i ostrzega jego prześladowców;
• lecznica weterynaryjna, do której rodzice zawożą chorą Daisy;
• szpital, w którym urodził się August, przywołany w jego opowieści;
• dom babci, u której Via spędziła miesiąc, i obóz letni Mirandy, znane ze wspomnień;
• rezerwat przyrody z domkami, ogniskiem, łąką, na której wyświetla się film, oraz lasem i polami kukurydzy, gdzie dochodzi do napaści;
• aula Beecher Prep, w której odbywa się zakończenie roku.

Kluczowe wątki

Pierwszy rok w szkole. August zna dotąd tylko dom, szpitale i garstkę przyjaciół. W Beecher Prep musi znieść spojrzenia, szepty i zabawę polegającą na tym, że nikt nie chce go dotknąć. Z miesiąca na miesiąc klasa przyzwyczaja się do niego, a pod koniec roku traktuje go jak swojego.

Przyjaźń z Jackiem. Jack Will zbliża się do Augusta na prośbę dyrektora, ale szybko naprawdę go lubi. W Halloween August, ukryty pod maską, podsłuchuje okrutne słowa Jacka wypowiedziane przy Julianie. Jack długo nie wie, czym zawinił. Kiedy to rozumie, staje w obronie przyjaciela i obaj się godzą.

Wojna Juliana. Julian Albans od pierwszego spotkania dokucza Augustowi, a po bójce z Jackiem nastawia przeciw obu chłopcom większość kolegów. Po kilku miesiącach klasa ma dość tej wojny. Julian traci zwolenników, a jego rodzice zabierają go ze szkoły.

Siostra w cieniu brata. Via kocha Augusta, ale od lat czuje, że rodzice nie mają dla niej czasu. W liceum zaczyna nowe życie, w którym nikt nie wie o jej bracie. Wstydzi się tego, że nie chce go zabrać na swoje przedstawienie.

Rozpad i odbudowa przyjaźni Vii i Mirandy. Przyjaciółki z dzieciństwa oddalają się od siebie po wakacjach. Dopiero część opowiadana przez Mirandę wyjaśnia, co się stało. W dniu premiery Miranda oddaje Vii główną rolę i obie się godzą.

Wyjazd do rezerwatu. Podczas wycieczki starsi chłopcy z innej szkoły napadają na Augusta i Jacka w lesie. W ich obronie stają koledzy, którzy dotąd trzymali się z dala. Od tej nocy August jest dla klasy kimś, kogo się broni, a nie kogo się unika.

Geneza utworu

Raquel Jaramillo przez ponad dwadzieścia lat projektowała okładki książek i pracowała w wydawnictwach. Według jej wspomnień pomysł na powieść przyszedł po zdarzeniu z udziałem jej synów. W miejscu publicznym spotkali dziewczynkę z poważną wadą twarzy. Młodszy syn przestraszył się, a matka w pośpiechu odciągnęła dzieci, żeby nie doszło do przykrej sceny. Potem długo czuła, że zachowała się źle i nie dała synom dobrego przykładu. Tytuł podsunęła jej piosenka Natalie Merchant Wonder.

Wcześniejsze książeczki dla małych dzieci, ilustrowane własnymi zdjęciami, wydawała pod nazwiskiem Raquel Jaramillo. Powieść podpisała już pseudonimem R.J. Palacio. W książce choroba Augusta nosi nazwę dysostozy żuchwowo-twarzowej. To prawdziwe schorzenie genetyczne, znane też jako zespół Treachera Collinsa, choć sam August jest postacią wymyśloną.

Sukces powieści sprawił, że autorka dopisała do niej kolejne książki. Zbiór wskazań pana Browne’a, opowiadania z perspektywy Juliana, Christophera i Charlotte, książka obrazkowa dla młodszych dzieci i powieść graficzna Biały ptak o babci Juliana tworzą razem cykl o świecie Augusta. Część krytyków, także osób z wadami twarzy, chwaliła książkę za rzetelny obraz życia z taką chorobą. Inni zarzucali jej, że August jest w niej przede wszystkim powodem, dla którego inni stają się lepsi.

Film z 2017 roku wyreżyserował Stephen Chbosky. W Augusta wcielił się Jacob Tremblay, a w jego rodziców Julia Roberts i Owen Wilson. Film opowiada tę samą historię, ale skraca ją i inaczej rozkłada akcenty. Dlatego streszczając fabułę, trzymamy się wyłącznie książki.

Znaczenie tytułu

Angielski tytuł Wonder znaczy jednocześnie cud i zdumienie. Ludzie na ulicy zdumiewają się na widok Augusta, a lekarze mówią o nim jak o medycznym cudzie, bo przeżył ciężki poród i wiele operacji. Tytuł nawiązuje też do piosenki, od której zaczęła się historia książki.

Najważniejszy sens tytułu odsłania ostatnia scena. Po zakończeniu roku mama szepcze Augustowi, że jest cudem. Nie chodzi już o to, że przeżył, tylko o to, jakim jest człowiekiem i co dał innym. Przez rok szkolny chłopiec, którego wszyscy unikali, zmienił swoją klasę, siostrę, przyjaciół, a nawet dorosłych.

Pierwsze polskie wydanie nosiło tytuł Cud chłopak. Późniejsze ukazują się jako Cudowny chłopak i pod tym tytułem książka figuruje na liście lektur.

Kompozycja, narracja, język

Powieść dzieli się na osiem części. Każda nosi imię tej postaci, która ją opowiada. Kolejno są to August, Via, Summer, Jack, Justin, znów August, Miranda i po raz trzeci August. Części składają się z krótkich rozdziałów z tytułami. Nasze streszczenie trzyma się tego autorskiego podziału na osiem części.

Wszyscy narratorzy mówią w pierwszej osobie. Akcja posuwa się naprzód chronologicznie, ale nowy narrator często cofa się do wydarzeń, które już znamy, i pokazuje je od swojej strony. Tak jest z Halloween, o którym najpierw opowiada August, a potem Via i Jack. Czytelnik wie więc więcej niż każdy z bohaterów osobno. Rozumie, dlaczego Jack powiedział coś okrutnego, dlaczego Miranda odsunęła się od Vii i dlaczego Via ukrywa przedstawienie przed rodziną.

Każdy narrator ma własny styl. August mówi prosto i z humorem, Via poważniej i bardziej refleksyjnie. Justin pisze bez wielkich liter, co od razu odróżnia jego część od pozostałych. W tekst wplecione są listy, maile i wiadomości, a także wskazania pana Browne’a, które porządkują szkolne miesiące. Język jest współczesny i potoczny, pełen odniesień do filmów, gier i Gwiezdnych wojen.