Afryka Kazika

O książce

Afryka Kazika Łukasza Wierzbickiego to cykl krótkich opowiadań dla najmłodszych czytelników. Książka ukazała się w 2008 roku nakładem Wydawnictwa BIS i jest debiutem autora jako pisarza. Ilustracje przygotowali Marcin Leśniak i Marcin Ćwikła, a obok rysunków książka zawiera mapy i archiwalne fotografie z wyprawy.

Bohaterem jest Kazimierz Nowak, poznański reporter i fotograf, który w latach 1931–1936 w pojedynkę pokonał całą Afrykę. Jechał rowerem z północy kontynentu na jego południowy kraniec, a potem wrócił inną drogą na wybrzeże Morza Śródziemnego. W książce nazywany jest po prostu Kazikiem i sam opowiada o swoich przygodach. Spotyka wojowników z pustyni, króla Rwandy, Pigmejów i myśliwych z plemienia Abasalampasu. Ratuje psa przed pytonem, opatruje rannego geparda i przemierza Saharę z wielbłądem Uelim.

Opowieść o Kaziku czyta współczesny chłopiec Krzyś, któremu książkę o podróżniku podarował dziadek. Wydawca i autor podkreślają, że opisane przygody wydarzyły się naprawdę. Nie jest to jednak reportaż, tylko opowiadania pisane z myślą o młodszych dzieciach, z dialogami, humorem i krótkimi rozdziałami. Dlatego opracowanie oddziela to, co dzieje się w książce, od sprawdzonych faktów o prawdziwym Nowaku.

Od 2017 roku Afryka Kazika znajduje się na liście lektur dla klas I–III szkoły podstawowej. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Książka ma dwa plany czasowe. Rama opowieści rozgrywa się współcześnie. Krzyś z mamą czeka na dworcu na dziadka i trafia na odsłonięcie tablicy poświęconej Kazimierzowi Nowakowi. Prawdziwą tablicę, w kształcie Afryki, odsłonił Ryszard Kapuściński 25 listopada 2006 roku w holu dworca Poznań Główny. Główna akcja toczy się w latach trzydziestych XX wieku, w czasie pięcioletniej wyprawy Nowaka z lat 1931–1936.

W tamtych latach większość Afryki należała do państw europejskich. Dlatego w książce pojawiają się dawne nazwy miast, na przykład Leopoldville, czyli dzisiejsza Kinszasa, albo Usumbura, czyli dzisiejsza Bużumbura w Burundi. Miejsca akcji w kolejności wyprawy:

• dworzec kolejowy i dom Krzysia, gdzie zaczyna się i kończy rama opowieści;
• dworzec w Poznaniu, z którego Kazik wyrusza w drogę i na który wraca po latach;
• Rzym i Neapol, przez które jedzie pociągiem i rowerem, zanim wsiądzie na statek do Afryki;
• pustynia w północnej Afryce, gdzie spędza pierwszą noc, spotyka wojowników i trafia do oazy z lekarzem;
• Egipt i brzeg Nilu, gdzie przegania złodzieja i pisze list do rodziny;
• bagna i wioski Szilluków nad Nilem, gdzie wiadomości przekazuje się biciem w bębny;
• tropikalny las, w którym nocą spotyka lwa;
• rzeka z obozem poszukiwaczy złota w dżungli;
• wioska, w której mieszkańcy gotują zupę z szarańczy;
• leśna wioska Pigmejów, skąd Kazik wyrusza z myśliwymi na słonia;
• targ w Usumburze, gdzie zamiast pieniędzy wymienia się towary;
• pałac króla Rwandy Mutary;
• wioska Beni i góry Ruwenzori, zwane Górami Księżycowymi, gdzie Kazik dotyka śniegu;
• busz koło Beni, gdzie mieszka mały Remo;
• pustynia Kalahari, na której Kazik spędza samotne Boże Narodzenie i ciężko choruje;
• południowy kraniec Afryki nad oceanem, gdzie kończy się droga na południe;
• mokradła na sawannie, w których grzęźnie rower;
• gospodarstwo pana Wiśniewskiego, gdzie Kazik dostaje konie;
• obozowisko otoczone cierniami, do którego zagląda stary poszukiwacz złota;
• farma nad rzeką, gdzie zostają konie, a Kazik buduje łódź „Poznań”;
• rzeka Lulua, po której płynie łodzią;
• wyspa hipopotamów, czyli piaszczysta łacha, na której zostaje rozbitkiem;
• osada rybaków, gdzie kupuje nową łódź i nazywa ją „Maryś”;
• Leopoldville, wielkie miasto z portem i urzędami;
• dżungla i stolica miejscowego króla, do której Kazik idzie pieszo zamiast jechać w lektyce;
• kraj Abasalampasu z wioską czarownika;
• sawanna ze wzgórzami, gdzie Kazik pomaga rannemu gepardowi;
• fort Bir Ueli na skraju Sahary, gdzie kupuje wielbłąda;
• Sahara z fatamorganą, oazą strzeżoną przez strażnika studni i burzą piaskową;
• Algier, w którym Kazik spotyka turystę i wsiada na statek do Europy.

Kluczowe wątki

Podróż przez cały kontynent. Kazik jedzie rowerem z północy Afryki na jej południowy kraniec. W drodze powrotnej zmienia środki lokomocji. Najpierw podróżuje konno, potem łodzią, znów rowerem, a przez Saharę idzie z wielbłądem. Każdy rozdział to jeden etap tej drogi.

Spotkania z ludźmi. Kazik często boi się ludzi, o których słyszał straszne historie. Wojownicy z pustyni dzielą się z nim wodą, a myśliwy z plemienia Abasalampasu okazuje się tak samo przestraszony jak on. Podróżnik gości u Szilluków, Pigmejów i króla Rwandy. Od każdego czegoś się uczy.

Zwierzęta. W książce roi się od zwierząt. Mały skoczek grzeje się przy Kaziku na pustyni, żyrafy przypadkiem ratują mu życie, a hipopotamy niszczą jego obozowisko. Podróżnik ratuje psa Rema przed pytonem i opatruje rannego geparda. Ważnymi towarzyszami stają się konie Ryś i Kowboj oraz wielbłąd Ueli.

Rodzina i tęsknota. W Poznaniu czekają na Kazika żona Marysia i dzieci. Podróżnik pisze do nich listy, kupuje im prezenty na targu i myśli o nich w samotne święta na Kalahari. Nową łódź nazywa imieniem żony. Powrót do domu kończy wielką przygodę.

Prawdziwe skarby. Kilka razy Kazik spotyka ludzi, którzy szukają złota. Sam woli jedzenie, lekarstwa i dobrą rozmowę. Na końcu wyjaśnia małemu chłopcu, że z wyprawy najcenniejsze przywiózł wspomnienia.

Rama z Krzysiem. Historię Kazika poznaje współczesny chłopiec, któremu dziadek podarował książkę o podróżniku. Na końcu Krzyś sam marzy o wielkich wyprawach. W ten sposób opowieść sprzed prawie stu lat trafia do dzisiejszego czytelnika.

Geneza utworu

Łukasz Wierzbicki usłyszał o Kazimierzu Nowaku jako chłopiec od swojego dziadka. Po latach odszukał w archiwach przedwojenne gazety z relacjami podróżnika, przepisał je i zredagował. Tak powstała książka Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd, wydana w 2000 roku. Ryszard Kapuściński uznał ją za klasykę polskiego reportażu. W 2006 roku odwiedził Poznań i odsłonił na dworcu tablicę poświęconą Nowakowi.

Po tej uroczystości Wierzbicki postanowił opowiedzieć tę samą historię dzieciom. Pracę nad opowiadaniami zaczął zimą 2007 roku, a Afryka Kazika ukazała się w 2008 roku. Jak sam pisze, nie chciał niczego zmyślać, bo uznał, że prawdziwa podróż Nowaka jest wystarczająco ciekawa. Wybrał z relacji pojedyncze przygody i opowiedział je prostym językiem, dostępnym dla małych czytelników. Rama z Krzysiem i dziadkiem przypomina historię samego autora, który też poznał Nowaka dzięki opowieściom dziadka.

Prawdziwy Kazimierz Nowak urodził się w 1897 roku w Stryju, a po pierwszej wojnie światowej zamieszkał w Poznaniu. Pracował jako reporter. W listopadzie 1931 roku wyruszył z Poznania do Afryki. Z Trypolisu w Libii dotarł przez Egipt, Sudan, Kongo Belgijskie i Rodezję do Przylądka Igielnego. Stamtąd wrócił przez Afrykę Południowo-Zachodnią, Angolę, Kongo i Saharę do Algieru. Podróż zakończył w listopadzie 1936 roku.

Przebył około 40 tysięcy kilometrów, głównie na rowerze, ale też na piechotę, konno, czółnem, pociągiem i z wielbłądem. Utrzymywał rodzinę z honorariów za relacje drukowane w polskiej i zagranicznej prasie. Zrobił ponad dwa tysiące zdjęć i napisał do żony ponad tysiąc listów, wydanych później w tomach Kochana Maryś!. Zmarł w Poznaniu 13 października 1937 roku na zapalenie płuc. Jego organizm był prawdopodobnie wyniszczony trudami podróży, malarią i operacją nogi.

Książka została nominowana do Nagrody Literackiej im. Kornela Makuszyńskiego. Na jej podstawie powstały komiks i gra planszowa według projektu Pawła Kołodziejskiego. W 2013 roku, w piątą rocznicę wydania, autor napisał dodatkowe opowiadanie o łodzi „Maryś”. Nowsze wydania mają czterdzieści rozdziałów, a starsze omówienia wymieniają trzydzieści osiem, bez rozdziałów „Dobra wróżka” i „Maryś”. W 2022 roku książkę przełożono na język ukraiński.

Znaczenie tytułu

Tytuł mówi, że czytelnik pozna Afrykę oczami jednego człowieka. Nie jest to podręcznik geografii ani pełny opis kontynentu, tylko zbiór przygód, które przeżył Kazik. Afryka w tej książce to ludzie, zwierzęta i krajobrazy, które on sam widział.

Zdrobnienie „Kazik” brzmi ciepło i swojsko. Dzięki niemu dorosły podróżnik sprzed prawie stu lat staje się dla dzieci kimś bliskim, prawie kolegą. Imię bohatera kryje się też w nazwie Pogotowie Kazikowe. Tak nazywa się wydawnictwo, w którym ukazują się nowsze książki Wierzbickiego, i jego cykle spotkań z czytelnikami.

Kompozycja, narracja, język

Książka składa się z krótkich rozdziałów z tytułami. W nowszych wydaniach jest ich czterdzieści, od „Ruszam do Afryki” do „Największego skarbu”. Na końcu znajduje się tekst autora o prawdziwym Kazimierzu Nowaku. Każdy rozdział opowiada o jednej przygodzie i można go czytać osobno, jak opowiadanie na dobranoc.

Opowieść ma budowę ramową. Na początku Krzyś dostaje od dziadka książkę o podróżniku, a na końcu rozmawia z dziadkiem o tym, co przeczytał. Pomiędzy nimi rozdziały układają się w kolejności wyprawy. Pierwsza część prowadzi z Poznania na południowy kraniec Afryki, druga z powrotem na północ, przez dżunglę, sawannę i Saharę.

O swoich przygodach opowiada sam Kazik, w pierwszej osobie. Dzięki temu czytelnik wie, co bohater czuje, czego się boi i z czego się śmieje. Język jest prosty, zdania krótkie, a dialogi żywe. Autor często żartuje, ale nie ukrywa trudów podróży, takich jak głód, pragnienie, choroba i samotność. Rysunki, mapy i prawdziwe zdjęcia Nowaka pomagają wyobrazić sobie opisane miejsca.