Stanisław Lem
Polski pisarz, filozof i futurolog, najczęściej tłumaczony polski autor. Napisał między innymi „Solaris”, „Cyberiadę”, „Bajki robotów”, „Dzienniki gwiazdowe” i „Opowieści o pilocie Pirxie”.
Wczesne życie i edukacja
Stanisław Lem urodził się we wrześniu 1921 roku we Lwowie, wtedy należącym do Polski. W akcie urodzenia wpisano 12 września. Sam pisarz twierdził jednak, że przyszedł na świat dzień później, a datę przesunięto z obawy przed pechową trzynastką. Jego ojciec Samuel był cenionym lekarzem laryngologiem. Rodzina była zamożna i miała żydowskie pochodzenie.
Dzieciństwo i lata szkolne spędził we Lwowie. Chciał studiować na politechnice, ale po zajęciu Lwowa przez Związek Radziecki nie przyjęto go z powodu pochodzenia społecznego. W 1940 roku zaczął studia medyczne we Lwowie. Przerwała je niemiecka okupacja.
Debiut i pierwsze dzieła
Podczas okupacji Lem pracował w niemieckiej firmie zajmującej się odzyskiem metali. Przekazywał polskiemu ruchowi oporu amunicję, do której miał tam dostęp. Sam posługiwał się fałszywymi dokumentami, a jego rodzice ukrywali się u polskiej rodziny. W 1945 roku rodzina została przesiedlona do Krakowa. Lem kontynuował tam medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale nie przystąpił do końcowych egzaminów i nie został lekarzem.
Pierwsze opowiadania i wiersze publikował w czasopismach od 1946 roku, między innymi w „Tygodniku Powszechnym”. Debiutem książkowym była powieść fantastycznonaukowa Astronauci z 1951 roku o wyprawie na Wenus. W 1955 roku ukazał się Obłok Magellana. Wczesne utwory powstawały pod presją realizmu socjalistycznego i później autor podchodził do nich krytycznie.
Kontekst historyczny
Najważniejsze książki Lema powstały w PRL, po odwilży 1956 roku, która dała pisarzom więcej swobody. Lem interesował się wtedy cybernetyką i nowymi naukami o informacji. Czytał najnowsze prace z tej dziedziny i wykorzystywał je w swoich książkach. W fantastyce mógł mówić o władzy, technice i naturze człowieka, czego w prozie realistycznej cenzura by nie przepuściła.
Po wprowadzeniu stanu wojennego wyjechał w 1982 roku na stypendium do Berlina Zachodniego, a w latach 1983–1988 mieszkał z rodziną w Wiedniu. Do Krakowa wrócił w 1988 roku.
Dojrzałość twórcza
Od końca lat pięćdziesiątych Lem pisał bardzo dużo. W 1957 roku wydał Dzienniki gwiazdowe o podróżach Ijona Tichego, w 1959 roku powieść Eden, a w 1961 roku Solaris i Powrót z gwiazd. Solaris, opowieść o próbie zrozumienia obcej, myślącej planety, uchodzi za jego najwybitniejsze dzieło.
W 1964 roku ukazały się Bajki robotów i Summa technologiae, książka o przyszłości techniki, w której Lem przewidział między innymi wirtualną rzeczywistość. W 1965 roku przyszła Cyberiada, którą sam autor cenił szczególnie wysoko. Później napisał autobiograficzny Wysoki Zamek (1966) o dzieciństwie we Lwowie, Głos Pana (1968) i Opowieści o pilocie Pirxie (1968). Z czasem coraz częściej sięgał po eseistykę i filozofię, a jedną z ostatnich powieści fantastycznonaukowych, Fiasko, wydał w drugiej połowie lat osiemdziesiątych.
Spuścizna i znaczenie
Stanisław Lem zmarł 27 marca 2006 roku w szpitalu w Krakowie. Został pochowany na cmentarzu Salwatorskim. Jest najczęściej tłumaczonym polskim pisarzem. Jego książki wydano w ponad czterdziestu językach i w wielomilionowych nakładach.
Lem wywarł wpływ na pisarzy, naukowców i twórców gier. Jego wyprawa siódma z Cyberiady była jedną z inspiracji gry SimCity. Sejm ustanowił rok 2021, w setną rocznicę urodzin pisarza, Rokiem Stanisława Lema. Jego imię noszą planetoida i pierwszy polski satelita naukowy.
Twórczość — Stanisław Lem
12 pozycji w układzie chronologicznym.
| Tytuł | Gatunek | Rok |
|---|---|---|
| Astronauci | powieść fantastycznonaukowa | 1951 |
| Obłok Magellana | powieść fantastycznonaukowa | 1955 |
| Dzienniki gwiazdowe | zbiór opowiadań fantastycznonaukowych | 1957 |
| Eden | powieść fantastycznonaukowa | 1959 |
| Solaris | powieść fantastycznonaukowa | 1961 |
| Powrót z gwiazd | powieść fantastycznonaukowa | 1961 |
| Bajki robotów | zbiór opowiadań groteskowo-baśniowych | 1964 |
| Summa technologiae | rozprawa filozoficzno-futurologiczna | 1964 |
| Cyberiada | zbiór opowiadań fantastycznonaukowych | 1965 |
| Wysoki Zamek | powieść autobiograficzna | 1966 |
| Głos Pana | powieść fantastycznonaukowa | 1968 |
| Opowieści o pilocie Pirxie | zbiór opowiadań fantastycznonaukowych | 1968 |
Częste pytania — Stanisław Lem
Kim był Stanisław Lem?
Polskim pisarzem fantastyki naukowej, filozofem i futurologiem. Jest najczęściej tłumaczonym polskim autorem, a jego najsłynniejsze dzieło to „Solaris”.
Kiedy i gdzie urodził się Stanisław Lem?
We wrześniu 1921 roku we Lwowie. W akcie urodzenia wpisano 12 września, choć sam pisarz mówił, że urodził się 13 września.
Kiedy zmarł Stanisław Lem?
27 marca 2006 roku w Krakowie. Pochowano go na cmentarzu Salwatorskim.
Czy Lem był lekarzem?
Nie. Studiował medycynę we Lwowie i na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale nie przystąpił do końcowych egzaminów i nie uzyskał dyplomu lekarza.
Jak Lem przetrwał wojnę?
Podczas niemieckiej okupacji Lwowa pracował w niemieckiej firmie odzyskującej metale i przekazywał stamtąd amunicję polskiemu ruchowi oporu. Sam posługiwał się fałszywymi dokumentami, a jego rodzice ukrywali się u polskiej rodziny.
Kiedy Lem zamieszkał w Krakowie?
W 1945 roku, gdy jego rodzina została przesiedlona ze Lwowa. Z Krakowem był związany do końca życia, z przerwą na lata spędzone w Berlinie i Wiedniu.
Jaka była pierwsza książka Lema?
Powieść fantastycznonaukowa „Astronauci” z 1951 roku o wyprawie na Wenus.
Jakie są najważniejsze dzieła Lema?
Między innymi „Solaris”, „Powrót z gwiazd”, „Głos Pana”, „Dzienniki gwiazdowe”, „Opowieści o pilocie Pirxie”, „Bajki robotów”, „Cyberiada” i rozprawa „Summa technologiae”.
Na ile języków przetłumaczono książki Lema?
Na ponad czterdzieści języków. Lem jest najczęściej tłumaczonym polskim pisarzem.
Dlaczego Lem wyjechał z Polski w latach osiemdziesiątych?
Po wprowadzeniu stanu wojennego wyjechał w 1982 roku na stypendium do Berlina Zachodniego, a w latach 1983–1988 mieszkał z rodziną w Wiedniu. W 1988 roku wrócił do Krakowa.
Co to był Rok Lema?
Sejm ustanowił rok 2021, w setną rocznicę urodzin pisarza, Rokiem Stanisława Lema.
Które książki Lema czyta się w szkole?
W szkole podstawowej czyta się przede wszystkim wybrane opowiadania z „Cyberiady”, którą rozporządzenie z 2021 roku umieściło wśród lektur uzupełniających. Uczniowie często sięgają też po pokrewne „Bajki robotów”.