Edmund Niziurski

Wczesne życie i edukacja

Edmund Niziurski przyszedł na świat w Kielcach 10 lipca 1925 roku. Jego ojciec Stanisław był urzędnikiem państwowym, a matka Leokadia pochodziła z rodziny Grethów. Edmund był najstarszy z trojga rodzeństwa. Uczył się w kieleckim Gimnazjum im. Jana Śniadeckiego, ale naukę przerwała wojna. Rodzina została ewakuowana na Węgry, gdzie chłopiec chodził do polskiego gimnazjum dla uchodźców.

Do kraju rodzina wróciła w 1940 roku. Edmund pracował fizycznie w kieleckiej hucie „Ludwików”, a potem odbywał praktykę rolną w majątku Jeleniec koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Maturę zdał w 1943 roku, po nauce na tajnych kompletach. Po wojnie kontynuował studia prawnicze, najpierw w Kielcach, w filii KUL, a potem na Uniwersytecie Jagiellońskim. Równocześnie studiował w Krakowie dziennikarstwo i socjologię. Dyplom magistra prawa uzyskał w 1947 roku.

Debiut i pierwsze dzieła

Pierwszy utwór, wiersz, opublikował jeszcze w czasie wojny w konspiracyjnym „Biuletynie Informacyjnym” Armii Krajowej. Po wojnie mieszkał kolejno w Katowicach i Kielcach. W 1951 roku przyjęto go do Związku Literatów Polskich, a rok później przeniósł się do Warszawy. Pracował w redakcji tygodnika „Wieś”, pisał do „Płomyka” i „Świata Młodych”, a dla Polskiego Radia tworzył słuchowiska.

Pierwszą powieścią dla młodzieży była Księga urwisów z 1954 roku. Za tę książkę dostał w 1955 roku nagrodę premiera za twórczość dla młodzieży. Wkrótce ukazały się zbiory opowiadań Dzwonnik od świętego Floriana (1955) i Lizus (1956), a w 1959 roku Niewiarygodne przygody Marka Piegusa.

Kontekst historyczny

Niziurski zaczynał pisać dla młodzieży w czasach socrealizmu, gdy od literatury oczekiwano ideologicznego dydaktyzmu. Jego książki wyróżniały się na tym tle humorem, żywą akcją i bohaterami z prawdziwego, często podwórkowego życia. Szkoła w jego powieściach bywa miejscem opresyjnym, ale autor pokazuje ją z przymrużeniem oka.

Pisarz był mocno związany z Kielecczyzną. Akcję wielu książek umieszczał w zmyślonych miejscowościach, które można odnaleźć w tym regionie. Portal Culture.pl podaje, że pod nazwą Niekłaj z Awantury w Niekłaju kryją się Kielce, a Wilczków z Księgi urwisów odpowiada Zajączkowowi pod Kielcami.

Dojrzałość twórcza

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ukazały się między innymi Awantura w Niekłaju (1962), Sposób na Alcybiadesa (1964), Siódme wtajemniczenie (1969), Klub włóczykijów (1970) i Naprzód, Wspaniali! (1971). Dla dorosłych pisał powieści kryminalne i obyczajowe, na przykład Przystań Eskulapa (1958) i Pięć manekinów (1959).

W późniejszych książkach chętnie eksperymentował z formą. W Siódmym wtajemniczeniu sięgnął po realizm magiczny, a w Awanturach kosmicznych (1978) po groteskę. Jego bohaterami coraz częściej byli outsiderzy, którzy nie umieją dopasować się do szkolnego otoczenia. Pisał jeszcze w latach dziewięćdziesiątych, między innymi powieść Żaba, pozbieraj się! (1992) i książki o przygodach Bąbla i Syfona.

Spuścizna i znaczenie

Niziurski jest uważany za klasyka polskiej literatury młodzieżowej. Charakterystyczne są dla niego groteskowe nazwiska bohaterów i język, w którym szkolny slang miesza się ze słownictwem naukowym i wymyślonym przez autora. Jego książki tłumaczono na wiele języków, także na chiński. Na podstawie jego utworów powstały między innymi serial Niewiarygodne przygody Marka Piegusa (1966) w reżyserii Mieczysława Waśkowskiego i film Spona (1998).

Otrzymał między innymi Order Uśmiechu (1975) i Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2008). Sposób na Alcybiadesa trafił w 1978 roku na Listę Honorową IBBY, a Niewiarygodne przygody Marka Piegusa zdobyły nagrodę Orle Pióro przyznawaną przez czytelników „Płomyka”. Pisarz zmarł 9 października 2013 roku w Warszawie i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim. Do jego książek z sentymentem wracają kolejne pokolenia czytelników i pisarzy, między innymi Jerzy Pilch i Krzysztof Varga.