Ryszard Kapuściński

Wczesne życie i edukacja

Ryszard Kapuściński urodził się 4 marca 1932 roku w Pińsku na Polesiu, w rodzinie nauczycieli. We wrześniu 1939 roku jego ojciec trafił do niewoli sowieckiej, ale zdołał uciec. W obawie przed wywózką rodzina wyjechała z Pińska i resztę okupacji spędziła pod Warszawą, między innymi w Sierakowie i w okolicach Otwocka. Bieda tych lat wraca w jego książkach, także w Podróżach z Herodotem, gdy wspomina zimę bez butów.

Po wojnie rodzina zamieszkała w Warszawie. Kapuściński w 1950 roku zdał maturę w liceum im. Stanisława Staszica. Jako siedemnastolatek debiutował wierszami w tygodniku „Dziś i Jutro”. Studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim i ukończył studia w 1955 roku.

Debiut i pierwsze dzieła

Pracę dziennikarską zaczął w „Sztandarze Młodych”. W 1955 roku opublikował reportaż o ciężkich warunkach życia robotników budujących Nową Hutę. Tekst wywołał poruszenie, a autor dostał za niego Złoty Krzyż Zasługi. W 1956 roku pojechał do Indii, rok później na pół roku do Chin. Z redakcji odszedł w 1958 roku, po sporze o zamknięcie tygodnika „Po prostu”.

Następnie pisał dla tygodnika „Polityka” i pracował w Polskiej Agencji Prasowej. Reportaże z polskiej prowincji złożyły się na pierwszą książkę, Busz po polsku, wydaną w 1962 roku. Rok później ukazały się Czarne gwiazdy, owoc pierwszych wyjazdów do Afryki.

Kontekst historyczny

Od 1962 roku Kapuściński był stałym korespondentem PAP za granicą. Mieszkał między innymi w Dar es-Salaam, a później w Ameryce Łacińskiej. Oglądał z bliska koniec imperiów kolonialnych w Afryce, wojny domowe, zamachy stanu i rewolucje. Sam mówił, że był świadkiem dwudziestu siedmiu rewolucji i przewrotów. Pisał w czasach PRL, gdy wyjazd za granicę wymagał zgody władz. Z tym wiąże się sprawa ujawniona w 2007 roku, kilka miesięcy po jego śmierci. Według dokumentów z archiwum IPN w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych był zarejestrowany jako współpracownik wywiadu PRL. Komentatorzy wiązali to z możliwością swobodnych wyjazdów za granicę, a ocena tej współpracy pozostaje przedmiotem sporu.

Jego książki o upadku władców, zwłaszcza Cesarz, czytano w Polsce jako opowieści także o władzy w PRL.

Dojrzałość twórcza

Najważniejsze książki napisał od połowy lat siedemdziesiątych. Jeszcze dzień życia (1976) opowiada o wojnie w Angoli, a Wojna futbolowa (1978) o konfliktach w Afryce i Ameryce Łacińskiej. Cesarz (1978) przedstawia upadek Hajle Syllasje w Etiopii, a Szachinszach (1982) rewolucję w Iranie. Po podróżach po rozpadającym się Związku Radzieckim wydał Imperium (1993), a podsumowaniem lat afrykańskich stał się Heban (1998).

Kapuściński nazywał swoje książki reportażem literackim. Pisał także wiersze, wydane w tomach Notes i Prawa natury, oraz cykl zapisków Lapidarium. W ostatnich latach wydał Podróże z Herodotem (2004) i wykłady o spotkaniu z obcym zebrane w tomie Ten Inny (2006). Jego książki przełożono na wiele języków. Otrzymał między innymi Nagrodę Księcia Asturii w 2003 roku i doktoraty honoris causa kilku uniwersytetów.

Spuścizna i znaczenie

Kapuściński zmarł 23 stycznia 2007 roku w Warszawie. Spoczywa na warszawskich Powązkach Wojskowych, wśród grobów osób zasłużonych. W plebiscycie miesięcznika „Press” dziennikarze wybrali go dziennikarzem wieku. Od 2010 roku Warszawa przyznaje Nagrodę im. Ryszarda Kapuścińskiego za reportaż literacki.

Po jego śmierci rozgorzał spór o wiarygodność jego reportaży. Krytycy, między innymi Artur Domosławski w biografii Kapuściński non-fiction (2010), wskazywali na fragmenty, w których fakty mieszają się z fikcją. Obrońcy, wśród nich Neal Ascherson oraz badacze Beata Nowacka i Zygmunt Ziątek, podkreślali, że reportaż literacki ma prawo do skrótów i uogólnień. Mimo sporów Kapuściński pozostaje jednym z najczęściej czytanych i tłumaczonych polskich pisarzy oraz patronem polskiej szkoły reportażu.