Homer
Legendarny poeta grecki, któremu tradycja przypisuje „Iliadę” i „Odyseję”, najstarsze dzieła literatury europejskiej. Żył prawdopodobnie w VIII wieku przed naszą erą.
Wczesne życie i edukacja
O Homerze nie wiemy niczego pewnego. Starożytni umieszczali jego życie w różnych epokach, a o zaszczyt bycia jego ojczyzną spierało się siedem miast, wśród nich Smyrna, Chios, Kolofon i Ateny. Najczęściej wiązano go z Jonią, czyli greckimi miastami na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, i na tym obszarze sytuuje się go do dziś. Przemawia za tym język poematów, oparty głównie na dialekcie jońskim.
Tradycja przedstawiała Homera jako niewidomego pieśniarza. Ten obraz mógł powstać pod wpływem postaci niewidomego aojdy Demodoka z Odysei. Starożytne żywoty Homera powstały wiele stuleci po nim i są pełne legend. Współcześni badacze datują jego działalność najczęściej na drugą połowę VIII wieku przed naszą erą.
Debiut i pierwsze dzieła
Homer należał do świata poezji ustnej. Wędrowni pieśniarze, aojdowie, śpiewali na dworach i świętach o czynach bohaterów, korzystając z zasobu gotowych formuł, stałych epitetów i powtarzalnych scen. Dzięki temu mogli improwizować długie opowieści heksametrem. Badania Milmana Parry’ego z lat 30. XX wieku nad pieśniarzami bałkańskimi pokazały, jak działa taka tradycja.
Za pierwsze dzieło Homera uważa się Iliadę, poemat o gniewie Achillesa w dziesiątym roku wojny trojańskiej. Z ludowej tradycji pieśniarskiej powstała tu przemyślana, spójna całość, skupiona na jednym wątku, dlatego wielu badaczy sądzi, że poemat stworzył jeden wybitny poeta, być może już z pomocą pisma.
Kontekst historyczny
Poematy Homera opowiadają o epoce brązu, czyli o czasach mykeńskich, gdy greccy królowie mogli wyprawić się na Troję. Powstały jednak kilkaset lat później, w epoce, gdy Grecy przejmowali od Fenicjan alfabet i zakładali kolonie. Dlatego w Iliadzie mieszają się realia różnych czasów: dawne rydwany i tarcze obok zwyczajów z czasów poety.
W XVIII wieku zaczęto zadawać tak zwane pytanie homeryckie: czy Homer w ogóle istniał i czy oba poematy są dziełem jednego autora. Friedrich August Wolf w 1795 roku dowodził, że poematy powstały z połączenia wielu pieśni. Spór trwa do dziś, choć przeważa pogląd, że każdy z poematów ma jednego twórcę, a Odyseja powstała nieco później niż Iliada.
Dojrzałość twórcza
Drugi wielki poemat przypisywany Homerowi to Odyseja, historia dziesięcioletniego powrotu Odyseusza z wojny do Itaki. Różni się od Iliady tonem i kompozycją: w miejsce wojny i jednego wątku pojawiają się przygody, podróże i złożona, szkatułkowa budowa. Stąd pogląd, że napisał ją inny, młodszy poeta albo sam Homer w późniejszym okresie życia.
Starożytni przypisywali Homerowi także Hymny homeryckie ku czci bogów i żartobliwą Batrachomyomachię, czyli Wojnę żab i myszy. Dziś wiadomo, że te utwory powstały później i napisali je inni autorzy.
Spuścizna i znaczenie
Dla Greków Homer był nauczycielem całego narodu. Z jego poematów uczono się czytać, a na jego bohaterach wzorowano się przez stulecia. Wergiliusz w Eneidzie naśladował oba poematy, a epopeje Homera stały się wzorem gatunku dla całej literatury europejskiej. Z jego poematami wiąże się wiele zwrotów, które weszły do języka, na przykład „odyseja”, „koń trojański”, „pięta Achillesa” czy „homerycki śmiech”.
W Polsce Iliadę przełożył wierszem Franciszek Ksawery Dmochowski, a Odyseję Lucjan Siemieński. Oba przekłady są dostępne na Wolnych Lekturach. Odyseję heksametrem przełożył później Józef Wittlin (1924), a prozą Jan Parandowski (1953). Nowszy przekład Iliady heksametrem stworzyła Kazimiera Jeżewska (1981). Motywy homeryckie wykorzystywali u nas Jan Kochanowski w Odprawie posłów greckich i Stanisław Wyspiański w Powrocie Odysa.
Twórczość — Homer
2 pozycje w układzie chronologicznym.
Częste pytania — Homer
Kim był Homer?
Greckim poetą, któremu tradycja przypisuje „Iliadę” i „Odyseję”, najstarsze zachowane dzieła literatury europejskiej.
Kiedy żył Homer?
Najczęściej przyjmuje się, że w drugiej połowie VIII wieku przed naszą erą. Nie ma na to jednak pewnych dowodów.
Skąd pochodził Homer?
Nie wiadomo. W starożytności o miano jego ojczyzny spierało się siedem miast, wśród nich Smyrna i wyspa Chios. Najczęściej łączy się go z Jonią na wybrzeżu Azji Mniejszej.
Czy Homer był niewidomy?
Tak przedstawiała go tradycja starożytna, ale nie ma na to dowodów. Obraz ślepego pieśniarza mógł powstać pod wpływem postaci aojdy Demodoka z „Odysei”.
Czy Homer naprawdę istniał?
Tego nie wiadomo. Spór o to, zwany pytaniem homeryckim, trwa od XVIII wieku. Wielu badaczy uważa, że każdy z poematów ma jednego wybitnego autora, który korzystał z tradycji ustnej.
Czy „Iliadę” i „Odyseję” napisał ten sam poeta?
Starożytni tak uważali. Część współczesnych badaczy sądzi, że „Odyseję” stworzył inny, nieco młodszy poeta, bo różni się od „Iliady” tonem i budową.
Kim byli aojdowie?
Greckimi pieśniarzami, którzy przy akompaniamencie instrumentu strunowego śpiewali o czynach bohaterów, improwizując z pomocą gotowych formuł. Homer wyrósł z tej tradycji.
Jakim wierszem pisał Homer?
Heksametrem, sześciostopowym wierszem opartym na długości sylab. Stał się on miarą całej greckiej i rzymskiej epiki.
Kto przełożył Homera na język polski?
„Iliadę” wierszem przełożył Franciszek Ksawery Dmochowski, a „Odyseję” Lucjan Siemieński. Znane są też przekłady „Odysei” Józefa Wittlina i Jana Parandowskiego (prozą) oraz „Iliady” Kazimiery Jeżewskiej.
Jakie zwroty z Homera weszły do języka?
Między innymi „odyseja” w znaczeniu długiej wędrówki, „koń trojański” i „homerycki śmiech”. Z bohaterem Homera wiąże się też „pięta Achillesa”, choć sam motyw pochodzi z późniejszych mitów.
Czy utwory Homera są w domenie publicznej?
Tak. Oryginały powstały prawie trzy tysiące lat temu, a przekłady Dmochowskiego i Siemieńskiego także są w domenie publicznej. Oba udostępniają Wolne Lektury.