Gustaw Herling-Grudziński

Wczesne życie i edukacja

Gustaw Herling-Grudziński urodził się 20 maja 1919 roku w Kielcach, w spolonizowanej rodzinie żydowskiej. Jego ojciec był właścicielem ziemskim i młynarzem w Suchedniowie, gdzie przyszły pisarz spędzał dzieciństwo. Uczył się w kieleckim Gimnazjum im. Mikołaja Reja.

Wbrew woli ojca, który chciał, żeby studiował rolnictwo, przez dwa lata studiował polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Już przed wojną pisał recenzje i szkice do czasopism literackich, między innymi „Ateneum” i „Pionu”, a także redagował pismo „Orka na Ugorze”.

Debiut i pierwsze dzieła

Jesienią 1939 roku był w Warszawie jednym z założycieli konspiracyjnej organizacji PLAN. Potem wyjechał do Lwowa i Grodna. W marcu 1940 roku, próbując przedostać się na Litwę, został aresztowany przez NKWD. Skazano go na pięć lat obozu. Przez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie trafił do łagru w Jercewie. Zwolniono go 20 stycznia 1942 roku, po głodówce protestacyjnej, na mocy układu Sikorski–Majski.

W marcu 1942 roku wstąpił do armii Andersa. Służył w 3 Karpackim Pułku Artylerii Lekkiej i walczył pod Monte Cassino, za co otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari. Jego debiutem książkowym był zbiór szkiców Żywi i umarli, wydany w Rzymie w 1945 roku.

Kontekst historyczny

Po wojnie Herling nie wrócił do Polski rządzonej przez komunistów. Został emigrantem politycznym. W latach 1946–1947 współtworzył w Rzymie, razem z Jerzym Giedroyciem, Instytut Literacki i miesięcznik „Kultura”, który wkrótce przeniósł się pod Paryż. W Londynie pisał do „Wiadomości”. W latach 1952–1955 pracował w Radiu Wolna Europa w Monachium.

Inny świat, wydany po angielsku w 1951 roku, był jedną z pierwszych książek o sowieckich łagrach, które dotarły do czytelników na Zachodzie. W PRL nazwisko Herlinga znajdowało się na liście autorów objętych całkowitym zakazem publikacji. Jego książki krążyły tylko w drugim obiegu.

Dojrzałość twórcza

W 1955 roku osiadł na stałe w Neapolu i ożenił się z Lidią Croce, córką filozofa Benedetta Crocego. Pisał opowiadania i eseje, w których łączył historię Włoch z pytaniami o zło, cierpienie i wiarę. Do najbardziej znanych należą opowiadanie Wieża z tomu Skrzydła ołtarza (1960) oraz tom Drugie Przyjście (1963).

Od 1971 roku publikował w „Kulturze” Dziennik pisany nocą, który prowadził do końca życia. Był to zapis myśli o literaturze, polityce i historii, a zarazem jedno z najważniejszych dzieł polskiej eseistyki. W latach dziewięćdziesiątych wydawał kolejne tomy opowiadań, między innymi Portret wenecki i Gorący oddech pustyni. Ten drugi tom znalazł się w finale Nagrody Nike.

Spuścizna i znaczenie

Po 1989 roku książki Herlinga zaczęły się ukazywać w Polsce oficjalnie. W 1998 roku otrzymał Order Orła Białego, a w 2000 roku doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zmarł 4 lipca 2000 roku w Neapolu i został pochowany na tamtejszym cmentarzu Poggioreale.

Herling jest dziś uznawany za jednego z najważniejszych polskich prozaików i eseistów XX wieku. Inny świat należy do kanonu literatury łagrowej obok dzieł Aleksandra Sołżenicyna i Warłama Szałamowa. Sejm ustanowił rok 2019 Rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. W Jercewie stoi kamień upamiętniający jego pobyt w łagrze.