Stanisław Ignacy Witkiewicz

Wczesne życie i edukacja

Stanisław Ignacy Witkiewicz urodził się 24 lutego 1885 roku w Warszawie. Jego ojciec, Stanisław Witkiewicz, był malarzem, krytykiem sztuki i twórcą stylu zakopiańskiego. W 1890 roku rodzina przeniosła się do Zakopanego. Ojciec nie chciał posyłać syna do szkoły i uczył go w domu z pomocą prywatnych nauczycieli. W 1903 roku zdał eksternistycznie maturę we Lwowie.

Od dziecka rysował, malował, grał na fortepianie i pisał. W domu w Zakopanem bywali artyści i uczeni, a młody Witkiewicz przyjaźnił się z Bronisławem Malinowskim i z Karolem Szymanowskim. Studiował z przerwami w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, a także podróżował po Europie, gdzie poznawał nowe prądy w malarstwie.

Debiut i pierwsze dzieła

Pierwszą powieść, 622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta, napisał jeszcze przed pierwszą wojną światową, ale ukazała się dopiero w 1972 roku. W 1914 roku jego narzeczona Jadwiga Janczewska popełniła samobójstwo. Załamany Witkiewicz wyjechał z Malinowskim na wyprawę naukową na Cejlon i do Australii.

Po wybuchu wojny zaciągnął się do armii rosyjskiej. Jako oficer gwardyjskiego pułku w Piotrogrodzie był świadkiem rewolucji lutowej i październikowej. Do Polski wrócił w 1918 roku. Wszedł do grupy formistów i opublikował traktat Nowe formy w malarstwie (1919). W latach dwudziestych napisał większość swoich dramatów, między innymi Kurkę Wodną, Wariata i zakonnicę, Mątwę i Matkę. Pierwszą wystawioną sztuką był Tumor Mózgowicz, zagrany w Krakowie w 1921 roku.

Kontekst historyczny

Twórczość Witkacego przypada na dwudziestolecie międzywojenne. Autor przeżył rewolucję w Rosji i obserwował narodziny faszyzmu i stalinizmu. Był przekonany, że cywilizacja zmierza ku społeczeństwu zmechanizowanemu, w którym ludzie będą syci i szczęśliwi, ale stracą zdolność przeżywania „tajemnicy istnienia”, a sztuka, religia i filozofia zanikną. Ten katastrofizm łączy jego dramaty, powieści i pisma filozoficzne.

W teatrze głosił teorię Czystej Formy. Według niej sztuka nie powinna naśladować życia ani głosić idei, tylko budować z elementów scenicznych nową, zwartą całość, która wywoła w widzu „uczucia metafizyczne”. Współcześni rzadko wystawiali jego sztuki i często ich nie rozumieli.

Dojrzałość twórcza

W 1925 roku założył „Firmę Portretową S.I. Witkiewicz” i malował na zamówienie portrety według ustalonego regulaminu. Część z nich tworzył pod wpływem narkotyków lub alkoholu, o czym informował w sygnaturach. Wydał powieści Pożegnanie jesieni (1927) i Nienasycenie (1930), w których opisał upadek indywidualizmu. Robił też eksperymentalne fotografie i autoportrety, które dziś uważa się za nowatorskie.

W latach trzydziestych zajmował się głównie filozofią. Napisał Narkotyki (1932) i traktat Pojęcia i twierdzenia implikowane przez pojęcie Istnienia (1935). Ostatnim dramatem byli Szewcy, ukończeni w 1934 roku. Po wybuchu wojny uciekł na wschód. Gdy 17 września 1939 roku Armia Czerwona wkroczyła do Polski, Witkacy popełnił samobójstwo następnego dnia we wsi Jeziory na Polesiu.

Spuścizna i znaczenie

Za życia Witkacy uchodził za ekscentryka. Po wojnie komunistyczna cenzura długo blokowała jego sztuki. Odkryto go na nowo w czasie odwilży, a od lat sześćdziesiątych należy do najczęściej wystawianych polskich dramatopisarzy. Jego teatr uznano za zapowiedź teatru absurdu, a Tadeusz Kantor wielokrotnie sięgał po jego dramaty.

Witkacy jest dziś ceniony także jako malarz i fotograf. W szkole czyta się przede wszystkim Szewców, w których widać jego katastroficzną wizję przyszłości i łączenie groteski z filozofią. W 1988 roku sprowadzono z Jezior do Zakopanego szczątki uznane za jego ciało. Badania z 1994 roku wykazały, że w grobie leży nieznana kobieta.