Streszczenie — Zdążyć przed Panem Bogiem

Hanna Krall rozmawia z Markiem Edelmanem, jedynym ocalałym członkiem sztabu Żydowskiej Organizacji Bojowej, a po wojnie kardiologiem w Łodzi. Edelman wspomina getto warszawskie: głód, wielką akcję wysiedleńczą 1942 roku, gdy jako goniec szpitalny stał przy bramie Umschlagplatzu i wyprowadzał pojedyncze osoby, decyzję o powstaniu i walkę w kwietniu 1943 roku. Opowiada o śmierci Mordechaja Anielewicza w bunkrze przy Miłej 18 i o ucieczce kanałami. Równolegle toczy się historia z lat siedemdziesiątych: Edelman przekonuje profesora Jana Molla do operowania chorych w stanie zawału i razem ratują kolejnych pacjentów. W obu przypadkach chodzi o to, by zdążyć przed śmiercią.

Czerwony sweter. Pierwszy dzień powstania

Rozmowa zaczyna się od szczegółu: 19 kwietnia 1943 roku Edelman miał na sobie czerwony sweter. Obudziły go strzały. Jego grupa broni terenu szopu szczotkarzy. Pierwszego dnia bojownicy widzą Niemców, ale jeszcze nie umieją zabijać. Następnego dnia wybuch miny przy bramie zabija wielu niemieckich żołnierzy, a gdy Niemcy wysyłają parlamentariuszy z propozycją rozejmu, powstańcy do nich strzelają. Edelman wspomina chłopaka o imieniu Zygmunt, który prosił go, by po wojnie zajął się jego córką ukrytą w klasztorze.

Anielewicz i Miła 18

Edelman opowiada o komendancie Mordechaju Anielewiczu. W ostatnich dniach Anielewicz jest załamany, bo nie ma już broni ani nadziei na pomoc. Ze swoją dziewczyną Mirą odwiedza jeszcze grupę Edelmana. 8 maja w bunkrze przy Miłej 18, otoczonym przez Niemców, on i kilkudziesięciu bojowników odbierają sobie życie. Edelman mówi, że w jego grupie nikt nie myślał o samobójstwie. Nie potępia jednak tych, którzy to zrobili.

Za murem

W czasie walk powstańcy widzą przez mur stronę aryjską. Tam kręci się karuzela i gra muzyka. Edelman boi się, że hałas zagłuszy odgłosy walki i świat niczego nie zauważy.

Umschlagplatz

Latem 1942 roku Edelman był gońcem w szpitalu. Stał przy bramie Umschlagplatzu i wyprowadzał ludzi, podając ich za chorych. Wybierał tych, których podziemie uznało za potrzebnych, a innym musiał odmawiać. Niemcy obiecywali trzy kilogramy chleba i marmoladę każdemu, kto zgłosi się do wyjazdu, i wielu głodnych ludzi szło dobrowolnie. Kiedy z getta wysłano zwiadowcę i ten wrócił z wiadomością, że pociągi jadą do Treblinki pełne, a wracają puste, mało kto uwierzył. Przez bramę przeszło w ciągu tych tygodni kilkaset tysięcy ludzi.

Decyzja o walce

Po akcji wysiedleńczej w getcie zostaje około sześćdziesięciu tysięcy ludzi. Członkowie podziemia spierają się, jak umrzeć: jedni chcą rzucić się na mury, inni podpalić getto. Większość wybiera powstanie. Żydowska Organizacja Bojowa zbiera broń i pieniądze, także siłą. Wykonuje wyroki na kolaborantach, między innymi na zastępcy komendanta Umschlagplatzu, który odmówił pieniędzy na broń. Po latach jego córka odwiedza Edelmana i pyta, dlaczego zginął jej ojciec.

Sprawozdanie i milczenie

Kilka dni po wyjściu z getta Edelman składa sprawozdanie przedstawicielom partii politycznych po stronie aryjskiej. Mówi spokojnie, bez nienawiści, i przyznaje, że mogli walczyć lepiej. Słuchacze uznają, że jest wrakiem człowieka. Edelman milknie na trzydzieści lat. Gdy po latach udziela wywiadu, wybucha spór: towarzysze z getta i amerykański pisarz, pan S., chcą, by powstańców było pięciuset, a nie dwustu dwudziestu, i by pewne szczegóły brzmiały bardziej godnie.

Choroba głodowa

Autorka przytacza badania lekarzy z getta nad śmiercią głodową. Opisuje sceny z ulic: dzieci wyrywające przechodniom paczki, matki, które nie mają za co pochować zmarłych dzieci. Badania przerwano, bo zabrakło, jak napisali lekarze, „materiału ludzkiego”.

Profesor i operacje

W Łodzi lat siedemdziesiątych profesor Jan Moll, kardiochirurg, który w czasie wojny pracował jako młody lekarz w szpitalu w Radomiu, operuje serca. Edelman przekonuje go do operowania chorych w ostrym stanie zawału, czego nikt wcześniej nie robił. Profesor się waha, bo boi się zarzutu eksperymentowania na ludziach. Edelman rysuje schemat odwrócenia krwiobiegu. Przez rok umierają kolejni chorzy, którym nie zrobiono operacji. W końcu Profesor operuje panią Bubnerową i pacjentka przeżywa. Potem ratuje pana Rudnego i prezesa Rzewuskiego, przywiezionego z Warszawy. Przy każdej decyzji ważą się racje lekarzy, a Edelman siedzi pod drzwiami gabinetu, aż Profesor się zgodzi.

Dlaczego ci ludzie szli do wagonów

Autorka mówi, że strzały w filmie o getcie dobrze zasłoniły ludzi idących potulnie do wagonów. Edelman wpada w gniew. Tłumaczy, że śmierć w komorze gazowej nie była gorsza od śmierci w walce, a łatwiej było zginąć z bronią w ręku, niż spokojnie iść do wagonu. Jedyne, co było niegodne, to przeżywanie cudzym kosztem.

Numerki życia

We wrześniu 1942 roku Niemcy rozdają numerki uprawniające do pozostania w getcie. Lekarka ze szpitala otrzymuje ich kilka i musi zdecydować, komu je dać. Przełożona pielęgniarek oddaje swój numerek córce i sama popełnia samobójstwo. Edelman opowiada, że w getcie ludzie ratowali się miłością i brali śluby tuż przed wywózką.

Wacław i Tosia

Edelman spotyka się z dawnymi towarzyszami: z Henrykiem Wolińskim „Wacławem”, łącznikiem Armii Krajowej z Żydowską Organizacją Bojową, i z doktor Teodozją Goliborską, Tosią, która przyjechała z Australii. Wspominają zrzuty pieniędzy, zakup broni i to, jak Tosia wykupiła „Wacława” z rąk gestapo. Edelman wraca z tego spotkania zirytowany, bo każdy chce pamiętać wszystko trochę piękniej.

Ucieczka z płonącego getta

Gdy getto płonie, grupa Edelmana przedziera się przez ogień i wyrwę w murze do getta centralnego. Ukrywają się po piwnicach. 1 maja grzebią poległych i nad grobem cicho śpiewają „Międzynarodówkę”. Po śmierci Anielewicza zabierają ocalałych z Miłej. Kanałami, prowadzeni przez przysłanych z aryjskiej strony przewodników, wychodzą na ulicę Prostą. Przechodnie patrzą na nich w milczeniu.

Film, którego nie będzie

Andrzej Wajda chce nakręcić film o getcie z udziałem Edelmana. Autorka wyobraża sobie sceny: nowe osiedle na miejscu Umschlagplatzu, uroczystości pod pomnikiem, cmentarz żydowski i starca, który szuka dziesięciu Żydów, by odmówić kadisz. Edelman odmawia. Mówi, że tę historię opowiedział już raz i więcej opowiadać nie będzie.

Dlaczego został lekarzem

Po wojnie Edelman ma poczucie, że przegrał, i wciąż myśli, że ktoś czeka na ratunek. Żona, Ala, zapisuje go na medycynę. Na jednym z wykładów słyszy, że choroba jest łamigłówką do złożenia, i medycyna zaczyna go wciągać. Jako lekarz może nadal odpowiadać za cudze życie. Wtedy pada zdanie o Bogu, który chce zgasić świeczkę, i o lekarzu, który osłania płomień.

Przypadek i śmierć

Edelman mówi, że jego własne przeżycie było dziełem przypadku: esesman chybił kilka razy, a znajomy policjant ściągnął go z platformy jadącej na Umschlagplatz. Wie, że Bóg potrafi zadać cios, gdy wszyscy myślą, że są bezpieczni. Umiera doktor Elżbieta Chętkowska, jego współpracowniczka, a córka Zygmunta, która przeżyła wojnę, po latach odbiera sobie życie w Ameryce. Na koniec Edelman mówi, że każde uratowane życie to dla niego sto procent, więc ta walka ma sens.