Streszczenie — Pan Tadeusz

Tadeusz Soplica wraca ze szkół w Wilnie do rodzinnego Soplicowa, majątku prowadzonego przez jego stryja, Sędziego. W pokoju, który kiedyś był jego własnym, przelotnie widzi młodą dziewczynę i od razu się w niej zakochuje — nie wie jednak, kim ona jest. Przy kolacji siada obok Telimeny, eleganckiej damy z Petersburga, i przez większość poematu będzie mylił obie kobiety.

Nad okolicą wisi stary konflikt. Ruiny zamku Horeszków są przedmiotem procesu między Soplicami a Hrabią, dalekim krewnym dawnych właścicieli. Gerwazy, ostatni sługa Horeszków, nie pozwala o niczym zapomnieć: to on opowiada Hrabiemu historię Stolnika zastrzelonego przez Jacka Soplicę i to on podsyca spór, aż doprowadzi do zbrojnego zajazdu.

Po wsi krąży tymczasem ksiądz Robak, bernardyn kwestarz, który zna się na broni lepiej niż na kweście i rozmawia z ludźmi o zbliżającej się wojnie. Przygotowuje powstanie, które ma wybuchnąć, gdy Napoleon wkroczy na Litwę. Jego zabiegi przerywa awantura: po nieudanych negocjacjach i burzliwej naradzie w zaścianku Dobrzyn szlachta pod wodzą Gerwazego zajmuje Soplicowo, więzi Sędziego i Tadeusza i urządza ucztę w zdobytym dworze.

Nad ranem do wsi wkraczają Rosjanie i aresztują wszystkich. Wtedy Robak organizuje obronę: w krótkiej, zaciętej bitwie szlachta rozbija oddział majora Płuta, a bernardyn zasłania własnym ciałem Hrabiego i zostaje śmiertelnie ranny.

Umierając, wyznaje prawdę. Jest Jackiem Soplicą, ojcem Tadeusza i zabójcą Stolnika. Zabił w gniewie, po tym jak Horeszko odmówił mu ręki córki, a potem przez całe życie próbował ten strzał odkupić: walczył u boku Napoleona, przewoził rozkazy, wstąpił do zakonu i wrócił na Litwę pod cudzym nazwiskiem. Gerwazy, który przez lata szukał jego śladu, wybacza mu przy łóżku.

Wiosną 1812 roku przez Litwę idzie Wielka Armia. W Soplicowie zjawiają się generałowie Dąbrowski i Kniaziewicz, Jacek Soplica zostaje pośmiertnie zrehabilitowany i odznaczony, a stary spór o zamek gaśnie sam. Tadeusz i Zosia — wnuczka Stolnika, ta dziewczyna z sadu — biorą zaręczyny, podobnie jak dwie inne pary.

Ostatnia uczta jest popisem całego dawnego świata: podano na niej arcy-serwis przedstawiający dzieje Rzeczypospolitej, Jankiel gra na cymbałach koncert o najnowszej historii Polski, a Podkomorzy prowadzi ostatniego takiego poloneza. Tadeusz, obejmując majątek, ogłasza uwłaszczenie chłopów. Poemat zamyka epilog, w którym narrator mówi już z paryskiej emigracji o kraju lat dziecinnych.

Księgi I–III. Powrót i pomyłka

Tadeusz Soplica przyjeżdża na wakacje do Soplicowa po latach nauki w Wilnie. W swoim dawnym pokoju zastaje ślady kobiecej obecności, a przez okno dostrzega w ogrodzie młodą dziewczynę. Nie zdąży jej poznać: przy kolacji miejsce obok niego zajmuje Telimena, krewna Sędziego, świeżo przybyła z Petersburga.
Kolacja jest popisem dawnych obyczajów. Sędzia wygłasza naukę o grzeczności, której — jak mówi — trzeba się długo uczyć, bo każdemu należy się inna. Podkomorzy narzeka na cudzoziemskie mody. Asesor i Rejent zaczynają spór o to, który chart jest lepszy: Kusy czy Sokół. Ten spór będzie się ciągnął przez cały poemat.
Nazajutrz Hrabia, sąsiad i dalszy krewny Horeszków, wybiera się obejrzeć ruiny zamku, o który toczy proces z Soplicami. Spotyka tam Gerwazego, ostatniego sługę dawnych właścicieli, i wysłuchuje opowieści o Stolniku Horeszce — o ostatnim w tym domu weselu, o obronie zamku przed Moskalami i o strzale, który padł z rąk Jacka Soplicy. Gerwazy od dwudziestu lat nosi przy sobie rapier zwany Scyzorykiem i czeka na okazję.
Tadeusz tymczasem umawia się z Telimeną w leśnej Świątyni dumania, a podczas wspólnego grzybobrania poznaje wreszcie dziewczynę z sadu: to Zosia, wnuczka Stolnika, wychowywana przez Telimenę. Wieczorem przybywa wiadomość, że w pobliskim mateczniku widziano niedźwiedzia.

Księgi IV–VI. Polowanie i konspiracja

Polowanie na niedźwiedzia kończy się o włos od tragedii: zwierzę rusza na Tadeusza i Hrabiego, a ratuje ich strzał księdza Robaka. Bernardyn okazuje się strzelcem lepszym niż wszyscy myśliwi razem wzięci, co nikomu nie daje do myślenia. Wojski gra na rogu koncert, który myśliwi zapamiętają na lata, a przy bigosie opowiada historię dawnego pojedynku.
Robak prowadzi tymczasem własną robotę. W karczmie Jankiela rozmawia z chłopami i szlachtą o Napoleonie, sonduje nastroje, przekonuje Sędziego, żeby nie drażnił sąsiadów procesem, bo nadchodzi czas na rzeczy ważniejsze. Gerwazy przy okazji dowiaduje się od niego zbyt wiele.
W zaścianku Dobrzyn, gdzie mieszka drobna szlachta uboga, ale dumna ze swojego pochodzenia, Robak próbuje zorganizować powstanie. Poznajemy Maćka Dobrzyńskiego zwanego Kurkiem na kościele, starego, doświadczonego i nieufnego wobec wszystkich kolejnych nadziei.

Księgi VII–IX. Zajazd i bitwa

Narada w Dobrzynie wymyka się spod kontroli. Zamiast o wojnie z Moskalami szlachta zaczyna mówić o krzywdach od Sopliców, a Gerwazy jedną przemową obraca zebranie w wyprawę na sąsiedni dwór. Maciej Dobrzyński protestuje i wychodzi.
Nocą Hrabia z Gerwazym i zbrojną szlachtą zajmują Soplicowo. Sędziego i Tadeusza biorą do niewoli, Protazy na próżno wygłasza ostatnią w swoim życiu woźnieńską protestację, a zwycięzcy zasiadają do uczty w zdobytym dworze i piją do rana.
O świcie wieś otacza oddział rosyjski. Aresztują wszystkich — i najeźdźców, i napadniętych. Sytuację ratuje ksiądz Robak: rozdaje broń, a major Płut, zalecając się do Telimeny, sam prowokuje wystrzał, który staje się hasłem do boju. W bitwie odznaczają się Maciek Dobrzyński i chłopi Soplicowa, a Wojski przypomina sobie młodość. Robak zasłania Hrabiego przed strzałem i pada ciężko ranny.

Księga X. Spowiedź Jacka Soplicy

Zwycięzcom grozi surowa kara, więc Sędzia i Robak przekupują kapitana Rykowa, który zgadza się zataić sprawę. Kilku uczestników bitwy musi uciec za Niemen do Księstwa Warszawskiego.
Umierający bernardyn prosi o Gerwazego. Wyjawia, kim jest: Jackiem Soplicą, dawnym zawadiaką i przyjacielem Stolnika Horeszki. Kochał jego córkę Ewę, ale Stolnik, zamiast oddać mu ją za żonę, podał mu na znak odmowy czarną polewkę. Gdy Moskale zdobywali zamek, Jacek stał obok, chwycił karabin i strzelił — nie z wyrachowania, lecz z upokorzenia i gniewu. Od tamtej pory żył pod obcym nazwiskiem, walczył u Napoleona, przenosił rozkazy przez granice i przygotowywał powstanie na Litwie.
Gerwazy, który dwadzieścia lat czekał na zemstę, wybacza mu. Do Soplicowa przychodzi wiadomość od szefa sztabu wojsk polskich: wojna z Rosją ogłoszona, sejm zwołany, Litwa ma być przyłączona. Jacek Soplica umiera z tą wieścią.

Księgi XI–XII. Rok 1812

Wiosną przez Litwę przechodzą wojska Napoleona. W Soplicowie kwaterują polscy generałowie Dąbrowski i Kniaziewicz; odprawiona zostaje msza za duszę Jacka Soplicy, którego oficjalnie zrehabilitowano i pośmiertnie odznaczono. Stary spór o zamek gaśnie, Asesor i Rejent godzą się wreszcie w sprawie chartów, a Zosia zjawia się w stroju litewskiej wieśniaczki.
Ostatnia uczta jest paradą całego dawnego świata. Wojski występuje jako marszałek dworu i objaśnia arcy-serwis — pokryty figurami serwis przedstawiający dzieje dawnej Rzeczypospolitej. Gerwazy oddaje Hrabiemu klucze, Tadeusz obejmuje majątek i jako pierwszy urzędowy akt ogłasza, że uwłaszcza chłopów: sami wolni, uczyńmy i włościan wolnemi.
Jankiel, karczmarz i muzyk, gra na cymbałach koncert, w którym słychać kolejno Konstytucję 3 maja, targowicę, rzeź Pragi, tułaczkę i wreszcie „Mazurek Dąbrowskiego”. Potem Podkomorzy prowadzi poloneza, o którym goście mówią, że może być ostatni tak prowadzony. Trzy pary biorą zaręczyny.

Epilog

Epilog powstał później i został wydany dopiero po śmierci autora. Narrator mówi w nim wprost o sobie: o życiu emigracyjnym w Paryżu, o kłótniach rodaków, o tym, że do tamtego świata nie ma powrotu. Stąd pochodzą najsłynniejsze wersy o kraju lat dziecinnych, który zostanie święty i czysty jak pierwsze kochanie — i stąd wiadomo, po co ta wesoła opowieść w ogóle została napisana.