Cytaty — Pan Tadeusz
14 cytatów z kontekstem — gotowe do wykorzystania w wypracowaniu i na lekcji.
„Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie; / Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, / Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie / Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.”
Cztery najbardziej znane wersy polskiej literatury. Mickiewicz nie pisze „Polsko”, tylko „Litwo” — chodzi o konkretną ziemię nowogródzką, którą znał z dzieciństwa i której już nigdy nie zobaczył. Tekst za wydaniem Wolnych Lektur (domena publiczna).
„Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy / I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy / Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!”
Druga część inwokacji. Wymienione trzy sanktuaria wyznaczają obszar, o którym mówi poemat: Częstochowa, Wilno i Nowogródek. Mickiewicz dodaje zaraz osobiste wspomnienie o własnym cudownym uzdrowieniu z dzieciństwa.
„Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą. / Niełatwą, bo nie na tym kończy się, jak nogą / Zręcznie wierzgnąć, z uśmiechem witać lada kogo.”
Wykład przy kolacji. Sędzia rozróżnia grzeczność „modną, kupiecką” od staropolskiej, która polega na tym, że każdemu należy się inna — i że trzeba się jej długo uczyć.
„Ilekroć z Prus powracam, chcąc zmyć się z niemczyzny, / Wpadam do Soplicowa jak w centrum polszczyzny; / Tam się człowiek napije, nadysze ojczyzny!”
Obrona Sędziego podczas narady w Dobrzynie. To z tego zdania pochodzi określenie Soplicowa jako „centrum polszczyzny”, używane potem przez wszystkich — zwykle bez pamięci o tym, że padło w środku kłótni.
„Przed burzą bywa chwila cicha i ponura, / Kiedy, nad głowy ludzi przyleciawszy, chmura / Stanie i grożąc twarzą, dech wiatrów zatrzyma, / Milczy, obiega ziemię błyskawic oczyma.”
Otwarcie księgi o zajeździe. Mickiewicz stosuje tu chwyt homerycki: obraz z natury rozrasta się w samodzielną scenę i zapowiada to, co zaraz stanie się między ludźmi.
„Jam jest Jacek Soplica…”
Trzy słowa, na które czytelnik czeka przez dziesięć ksiąg. Klucznik, który dwadzieścia lat szukał zabójcy swojego pana, blednie i pochyla się — a potem wysłuchuje całej spowiedzi do końca.
„Teraz rzekł, Panie, sługę twego puść z pokojem!”
Ostatnie słowa umierającego. Padają w chwili, gdy przynoszą wiadomość, że wojna z Rosją została ogłoszona, a sejm ma uchwalić przyłączenie Litwy. Jacek doczekał dokładnie tego, na co pracował przez dwadzieścia lat.
„O roku ów! kto ciebie widział w naszym kraju! / Ciebie lud zowie dotąd rokiem urodzaju, / A żołnierz rokiem wojny.”
Otwarcie księgi o roku 1812. Narrator wychodzi tu z opowieści i mówi we własnym imieniu, jako ktoś, kto tamtą wiosnę pamięta — i kto wie, czym się skończyła.
„Sami wolni, uczyńmy i włościan wolnemi, / Oddajmy im w dziedzictwo posiadanie ziemi, / Na której się zrodzili, którą krwawą pracą / Zdobyli, z której wszystkich żywią i bogacą.”
Pierwsza decyzja Tadeusza po objęciu majątku. Uwłaszczenie chłopów jest w poemacie równie ważne jak zaręczyny — i w 1834 roku było postulatem znacznie odważniejszym niż dziś się wydaje.
„Uderzenie tak sztuczne, tak było potężne, / Że struny zadzwoniły jak trąby mosiężne / I z trąb znana piosenka ku niebu wionęła, / Marsz tryumfalny: Jeszcze Polska nie zginęła!”
Punkt kulminacyjny koncertu na cymbałach, w którym Jankiel przegrywa całą najnowszą historię Polski: Konstytucję 3 maja, targowicę, rzeź Pragi, tułaczkę legionów i wreszcie „Mazurka Dąbrowskiego”.
„«Ach to może ostatni! patrzcie, patrzcie młodzi, / Może ostatni, co tak poloneza wodzi!»”
Podkomorzy prowadzi poloneza na finałowej uczcie. Zdanie to jest kluczem do całego poematu: wszystko, co oglądamy, jest ostatnie, a ludzie wokół doskonale zdają sobie z tego sprawę.
„Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie / Święty i czysty jak pierwsze kochanie, / Niezaburzony błędów przypomnieniem, / Niepodkopany nadziei złudzeniem, / Ani zmieniony wypadków strumieniem.”
Najczęściej cytowany fragment epilogu i klucz do genezy całego utworu. Mickiewicz pisze to na emigracji w Paryżu, wśród kłócących się rodaków, o kraju, do którego nie ma powrotu.
„Ten kraj szczęśliwy, ubogi i ciasny, / Jak świat jest boży, tak on był nasz własny!”
Dwa wersy, w których mieści się cała różnica między ojczyzną a państwem. Kraj z tego zdania nie jest ani bogaty, ani duży — jest po prostu swój, i to wystarczy.
„Wnoszono: »Kochajmy się«. Wiwat bez przestanku, / Który dniem okrzykniony, brzmiał aż do poranku.”
Ostatni toast staropolskiej uczty, wznoszony po zdrowiu króla, prymasa i Rzeczypospolitej. Od niego Mickiewicz wziął tytuł ostatniej księgi — i jest to jedyne w tym poemacie hasło, które naprawdę coś załatwia.
Cytaty pochodzą z utworu Pan Tadeusz, którego autorem jest Adam Mickiewicz. Przytaczamy je w zakresie dozwolonego użytku, na potrzeby omówienia lektury.