Most do Terabithii

O książce

Most do Terabithii (ang. Bridge to Terabithia) to powieść amerykańskiej pisarki Katherine Paterson. Ukazała się w 1977 roku w wydawnictwie Thomas Y. Crowell, a rok później dostała Medal Newbery’ego, jedną z najważniejszych amerykańskich nagród za książkę dla dzieci.

Bohaterem jest dziesięcioletni Jess Aarons, jedyny syn w ubogiej rodzinie z wiejskiej Wirginii. Przez wakacje codziennie biega po pastwisku, bo marzy o tytule najszybszego piątoklasisty. Już pierwszego dnia nauki na szkolnym boisku wyprzedza go jednak dziewczyna z sąsiedztwa, Leslie Burke. Z tej porażki rodzi się przyjaźń. Dzieci wymyślają tajne królestwo w lesie za strumieniem i przez kilka miesięcy są jego władcami. Wiosną dochodzi do tragedii, a Jess musi nauczyć się żyć dalej.

Po polsku książka ukazała się w 1984 roku w Wydawnictwie „Nasza Księgarnia” w przekładzie Alicji Skarbińskiej. W katalogu Biblioteki Narodowej tłumaczka występuje pod nazwiskiem Skarbińska-Zielińska. To samo wydawnictwo wielokrotnie ją wznawiało, a w 2008 roku powieść weszła też do serii „Cała Polska Czyta Dzieciom” wydawanej z tygodnikiem „Polityka”. W opracowaniu używamy imienia Jess, którym bohater posługuje się na co dzień. W niektórych omówieniach pojawia się jego pełne imię, Jesse. Imiona postaci brzmią jak w oryginale, na przykład May Belle czy Janice Avery, ale tytuły są przetłumaczone. Stąd panna Edmunds, krowa Panna Bessie i pies Książę Terrien. Nazwisko wychowawczyni, Myers, podajemy w brzmieniu oryginału.

W rozporządzeniu z 2024 roku powieść znalazła się na liście przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII. Nowa podstawa programowa z 2026 roku wymienia ją wśród przykładowych tekstów do omówienia w klasach IV–VIII. Opracowanie obejmuje całą powieść. Prawem autorskim chroniony jest zarówno oryginał, jak i polski przekład, dlatego w opracowaniu nie ma cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja trwa mniej więcej od końca wakacji do wiosny następnego roku. Zaczyna się w sierpniu, kiedy Jess biega po pastwisku, a kończy niedługo po Wielkanocy. Po drodze mijają jesień, Boże Narodzenie i deszczowe przedwiośnie. Autorka nie podaje roku. Świat powieści to wiejska Ameryka z czasów, w których książka powstała. Rodzina Jessa ma telewizor i ciężarówkę, a Burke’owie są pisarzami, którzy z wyboru żyją bez telewizora.

Wydarzenia rozgrywają się głównie w Lark Creek, małej miejscowości w stanie Wirginia, niedaleko Waszyngtonu. Ojciec Jessa codziennie dojeżdża do stolicy do pracy. Najważniejszym miejscem jest jednak Terabithia, czyli kawałek lasu za wyschniętym strumieniem, który dzieci zamieniają w królestwo.

Miejsca akcji:

• dom i gospodarstwo Aaronsów, gdzie Jess doi krowę Pannę Bessie i zbiera fasolę;
• stary dom Perkinsów, do którego wprowadzają się Burke’owie, a Jess pomaga im odnowić salon, nazwany potem złotym pokojem;
• szkoła w Lark Creek z ciasną klasą pani Myers, boiskiem, na którym chłopcy urządzają wyścigi, i łazienką dziewcząt;
• szkolny autobus, w którym dzieci spotykają Janice Avery;
• wyschnięty strumień z liną zawieszoną na drzewie, po której dzieci przeprawiają się na drugi brzeg;
• Terabithia, las za strumieniem z zamkiem z desek i sosnowym gajem, który dzieci uznają za święte miejsce;
• kościół, do którego Aaronsowie jeżdżą raz w roku na Wielkanoc;
• Waszyngton, gdzie Jess zwiedza z panną Edmunds Narodową Galerię Sztuki i Smithsonian;
• Arlington, miasto pod Waszyngtonem, w którym Leslie mieszkała wcześniej, znane tylko z jej opowieści;
• Pensylwania, dokąd Burke’owie wyjeżdżają po śmierci córki, wspominana tylko w rozmowie.

Kluczowe wątki

Przyjaźń Jessa i Leslie. Chłopiec z biednej rodziny i dziewczynka z domu pełnego książek na początku nie mają ze sobą nic wspólnego. Jess najpierw jej unika, ale po lekcji muzyki postanawia się z nią zaprzyjaźnić. Leslie uczy go patrzeć na świat z wyobraźnią, a on daje jej poczucie, że w nowej szkole ktoś jest po jej stronie.

Terabithia. Dzieci przeprawiają się na linie nad wyschniętym strumieniem i zakładają królestwo w lesie na przeciwległym brzegu. Budują zamek z desek, wymyślają wrogów i bitwy, a w sosnowym gaju odprawiają uroczystości. Terabithia jest dla nich schronieniem przed kłopotami w domu i w szkole.

Janice Avery. Starsza uczennica dokucza młodszym. Gdy zabiera May Belle słodycze, przyjaciele mszczą się fałszywym liścikiem miłosnym. Później Leslie odkrywa, że Janice jest bita przez ojca, i okazuje jej współczucie.

Rodzina Jessa. Aaronsom brakuje pieniędzy, a gdy ojciec traci pracę, jest jeszcze trudniej. Ojciec nie rozumie rysunków syna, matka jest przemęczona, a starsze siostry myślą głównie o sobie. Najbliższa Jessowi jest młodsza siostra, May Belle.

Strach Jessa. Wiosną strumień wzbiera od deszczu. Jess boi się przeprawy na linie, ale wstydzi się przyznać do tego przyjaciółce. Gdy panna Edmunds zaprasza go do Waszyngtonu, chętnie jedzie, bo dzięki temu nie musi tego dnia iść do Terabithii.

Żałoba. Po powrocie z wycieczki Jess dowiaduje się, że Leslie zginęła. Przechodzi przez niedowierzanie, gniew i poczucie winy. Pomagają mu ojciec, pani Myers i May Belle. W ostatnim rozdziale Jess przerzuca przez strumień kładkę z desek i wprowadza po niej siostrę do królestwa jako nową królową.

Geneza utworu

Katherine Paterson napisała tę powieść po prawdziwej tragedii. W sierpniu 1974 roku zginęła ośmioletnia Lisa Hill, najbliższa przyjaciółka jej syna Davida. Dziewczynkę zabił piorun. Autorka mówiła potem, że pisząc książkę, próbowała zrozumieć śmierć, która wydawała się pozbawiona sensu. Powieść zadedykowała synowi, a na jego prośbę także Lisie. W Jessie i Leslie widziano odbicie przyjaźni Davida i Lisy.

W fabule wyraźnie widać, co czytają bohaterowie. Leslie pożycza Jessowi Opowieści z Narnii C.S. Lewisa, żeby nauczył się, jak powinien zachowywać się król. Królestwo, które razem wymyślają, przypomina krainy z książek fantasy, ale w całości powstaje w ich wyobraźni.

Książka szybko zdobyła uznanie krytyków i Medal Newbery’ego w 1978 roku. W Stanach Zjednoczonych bywała też przedmiotem sporów. Część rodziców chciała usuwać ją ze szkolnych bibliotek, między innymi z powodu śmierci dziecka w fabule, rozmów o wierze i potocznego języka bohaterów. Powieść dwukrotnie przeniesiono na ekran. W 1985 roku powstał film telewizyjny, a w 2007 roku film kinowy w reżyserii Gábora Csupó. Scenariusz tego drugiego współtworzył David Paterson, syn autorki.

Film z 2007 roku różni się od książki. Wrogowie Terabithii, na przykład olbrzymi troll, pojawiają się w nim na ekranie jako prawdziwe stwory, a twórcy dodali też nowe, takie jak włochate sępy. W książce wrogowie królestwa istnieją tylko w opowieściach Leslie. Opracowanie opisuje wyłącznie książkę.

Znaczenie tytułu

Przez prawie całą powieść do Terabithii nie prowadzi żaden most. Dzieci przeprawiają się nad strumieniem na starej linie, a Jess za każdym razem trochę się boi. Lina jest częścią zabawy i wymaga odwagi. Wiosną okazuje się jednak niebezpieczna. To ona zrywa się pod Leslie.

Most pojawia się dopiero w ostatnim rozdziale. Jess buduje go z desek, które zostawili mu rodzice Leslie, i prowadzi po nim May Belle. Ma to kilka znaczeń. Most jest bezpieczny, więc młodsza siostra nie musi się bać jak Jess. Łączy też zwykły świat z królestwem wyobraźni, które Leslie podarowała przyjacielowi. Jess nie niszczy Terabithii i nie zamyka się w żałobie, tylko otwiera ją dla kogoś innego. Tytuł mówi więc o tym, że to, czego nauczyła go Leslie, może przejść dalej.

Kompozycja, narracja, język

Powieść jest krótka. Pierwsze polskie wydanie liczyło nieco ponad sto stron. Składa się z trzynastu rozdziałów z tytułami i według nich ułożone jest nasze streszczenie. Polskie tytuły podajemy tak, jak przytaczają je omówienia polskiego wydania. Akcja biegnie chronologicznie od sierpnia do wiosny. Pierwsza część to spokojna opowieść o szkole, przyjaźni i rodzinie. Od rozdziału o Wielkanocy nastrój gęstnieje, a ulewy zapowiadają nieszczęście. Ostatnie trzy rozdziały opowiadają o żałobie Jessa.

Narrator jest trzecioosobowy, ale trzyma się blisko Jessa. Czytelnik zna myśli i uczucia chłopca, jego wstyd, zazdrość i strach, a o innych postaciach wie tyle, ile widzi Jess. Dlatego śmierć Leslie spada na czytelnika tak samo niespodziewanie jak na bohatera. Narrator nie mówi też, co Jess powinien czuć, tylko pokazuje jego reakcje, także te, których chłopiec sam się wstydzi.

Język jest prosty i bliski mowie potocznej. Dzieci przekomarzają się, a dorośli z Lark Creek mówią jak ludzie ze wsi. Obok scen codziennych są fragmenty pełne wyobraźni, zwłaszcza gdy Leslie mówi w Terabithii podniosłym językiem królowej. Ważne są powracające obrazy, takie jak lina, strumień, sosnowy gaj, farby i most.