Streszczenie — Mistrz i Małgorzata

Na Patriarszych Prudach redaktor Michaił Berlioz i poeta Iwan Bezdomny rozmawiają o tym, że Jezus nigdy nie istniał. Przysiada się do nich cudzoziemiec podający się za specjalistę od czarnej magii, opowiada im o procesie Jeszui Ha-Nocri przed Poncjuszem Piłatem i przepowiada Berliozowi śmierć przez odcięcie głowy. Godzinę później redaktor wpada pod tramwaj. Bezdomny rusza w pogoń za nieznajomym i jego towarzyszami, gubi ubranie i trafia do kliniki psychiatrycznej.

Cudzoziemiec nazywa się Woland, a jego świtę tworzą Korowiew, demon Azazello, wampirzyca Hella i olbrzymi czarny kot Behemot. Zajmują mieszkanie numer 50 przy Sadowej, pozbywając się jego lokatorów: dyrektora teatru Variétés budzą w Jałcie, a prezesa komitetu domowego, złapanego z łapówką zamienioną w dolary, odsyłają do szpitala psychiatrycznego.

Wieczorem w Variétés Woland urządza seans czarnej magii. Korowiew obsypuje widownię banknotami, damom rozdaje paryskie stroje, a Behemot odrywa konferansjerowi głowę i zaraz ją przymocowuje z powrotem. Nazajutrz banknoty zamieniają się w świstki, a stroje znikają z kobiet na ulicy.

W klinice Bezdomny poznaje pacjenta, który każe nazywać się Mistrzem. Mistrz napisał powieść o Piłacie, został za nią zaszczuty przez krytykę, spalił rękopis i sam oddał się do szpitala, zostawiając ukochaną Małgorzatę.

Małgorzata dostaje od Azazella tajemniczą maść i propozycję: ma zostać gospodynią balu u szatana, a w zamian odzyska Mistrza. Natarta maścią zmienia się w czarownicę, leci na miotle nad Moskwą i demoluje mieszkanie krytyka Łatuńskiego, który zniszczył powieść jej ukochanego. Bal Wiosennej Pełni trwa całą noc; Małgorzata wita setki potępionych gości.

Nagrodą jest Mistrz. Woland zwraca mu także spalony rękopis, bo — jak mówi — rękopisy nie płoną. Ponieważ dla obojga nie ma już miejsca w tej rzeczywistości, Azazello podaje im truciznę: ich ciała umierają, a oni sami odchodzą z Wolandem na czarnych koniach ku wiecznemu spokojowi i wiecznemu domowi.

Równolegle biegnie wątek jerozolimski. Namiestnik Judei Poncjusz Piłat przesłuchuje oskarżonego o podburzanie ludu Jeszuę Ha-Nocri, przekonuje się o jego niewinności i chciałby go ocalić, ale wobec zarzutu obrazy majestatu cesarza — i wobec stanowiska arcykapłana Kajfasza — zatwierdza wyrok śmierci. Jeszua ginie na Łysej Górze. Piłat, dręczony wyrzutami sumienia, zleca szefowi tajnej służby zabójstwo Judy z Kiriatu, który wydał skazanego.

Na koniec oba plany się spotykają: Mistrz uwalnia swojego bohatera, a Piłat po dwóch tysiącach lat wreszcie idzie porozmawiać z Jeszuą. W epilogu Moskwa tłumaczy wszystko, co się wydarzyło, masową hipnozą, a Iwan Bezdomny — już jako profesor Iwan Ponyriow — przestaje pisać wiersze i co roku w wiosenną pełnię wraca pamięcią na Patriarsze Prudy.

Przybycie Wolanda (rozdz. I–VII)

Upalne popołudnie na Patriarszych Prudach. Michaił Berlioz, przewodniczący stowarzyszenia literackiego Massolit, tłumaczy młodemu poecie Iwanowi Bezdomnemu, że napisany przez niego poemat o Jezusie jest zły nie dlatego, że krytykuje religię, lecz dlatego, że Jezus w nim istnieje — a nie istniał. Do rozmowy wtrąca się nieznajomy cudzoziemiec, profesor czarnej magii. Twierdzi, że Bóg jest, że diabeł tym bardziej, i że osobiście był przy przesłuchaniu Jeszui przez Piłata. Na odchodne przepowiada Berliozowi, że jeszcze tego wieczoru zginie przez odcięcie głowy, a zawini kobieta, która rozleje olej.

Przepowiednia sprawdza się co do szczegółu: Berlioz poślizguje się na rozlanym oleju i wpada pod tramwaj. Bezdomny, jedyny świadek, rusza w pogoń za cudzoziemcem i jego towarzyszami — wysokim typem w kraciastej marynarce i ogromnym czarnym kotem. Po drodze traci ubranie, wpada w bieliźnie do siedziby Massolitu z krzykiem o diable i trafia do kliniki psychiatrycznej doktora Strawińskiego.

Nazajutrz rano dyrektor teatru Variétés Stiepan Lichodiejew budzi się we własnym mieszkaniu przy Sadowej 302a i zastaje przy łóżku obcego człowieka, który przedstawia się jako Woland i pokazuje podpisany kontrakt na występy. Chwilę później świta profesora przenosi Lichodiejewa do Jałty. Prezes komitetu domowego Nikanor Bosy dostaje od Korowiewa łapówkę za zameldowanie gości; ruble w jego mieszkaniu okazują się dolarami, a on sam trafia do tej samej kliniki.

Seans w Variétés i szpital (rozdz. VIII–XVIII)

Wieczorem odbywa się zapowiedziany seans czarnej magii. Korowiew, występujący jako Fagot, obsypuje widownię dziesięciorublówkami, damom oferuje darmowe paryskie kreacje, a Behemot odrywa konferansjerowi głowę i po prośbach publiczności przymocowuje ją z powrotem. Wszystko to ma jeden cel — sprawdzić, czy mieszkańcy nowej Moskwy różnią się od dawnych. Nazajutrz banknoty zamieniają się w bezwartościowe papierki, a kobiety, które przyjęły stroje, zostają na ulicy w bieliźnie.

W tym samym czasie w klinice Bezdomny poznaje pacjenta z sąsiedniego pokoju, który nie chce podać nazwiska i każe nazywać się Mistrzem. Mistrz opowiada swoją historię: wygrał sto tysięcy na loterii, rzucił pracę w muzeum, wynajął dwa pokoiki w suterenie i napisał powieść o Poncjuszu Piłacie. Poznał wtedy Małgorzatę i przeżył z nią najszczęśliwszy rok życia. Powieści nie przyjęto do druku, a krytyka — z Łatuńskim na czele — urządziła na niego nagonkę. Spalił rękopis, a potem sam zgłosił się do szpitala, zostawiając Małgorzatę bez słowa.

Świta Wolanda tymczasem systematycznie rozbiera Moskwę na części: znikają urzędnicy, w gabinecie przewodniczącego komisji widowiskowej zostaje sam garnitur, który dalej podpisuje dokumenty, a pracownicy filii śpiewają chórem, nie mogąc przestać.

Małgorzata i bal (rozdz. XIX–XXIV)

Małgorzata Nikołajewna, trzydziestoletnia żona wybitnego specjalisty, ma wszystko prócz tego, czego chce. Po pół roku od zniknięcia Mistrza spotyka w parku rudego mężczyznę o wystającym kle — Azazella — który wręcza jej słoiczek maści i zaprasza w imieniu pewnego cudzoziemca. Małgorzata zgadza się, bo obiecano jej wiadomość o ukochanym.

Natarta maścią odmładza się, staje się niewidzialna i wylatuje przez okno na miotle. Nad Moskwą znajduje dom, w którym mieszka krytyk Łatuński, i demoluje jego mieszkanie od podłogi po sufit. Potem leci nad rzekę, kąpie się w niej i wraca, by objąć rolę, do której ją wybrano: gospodyni dorocznego balu u szatana.

Bal Wiosennej Pełni — zwany też Balem Stu Królów — trwa całą noc. Małgorzata, naga, z ciężkim łańcuchem z wizerunkiem czarnego pudla na szyi, stoi na szczycie schodów i wita setki potępionych, którzy wychodzą z kominka: trucicieli, morderców, katów. Wśród nich jest Fryda, kobieta, która udusiła własne dziecko chustką i której co rano podrzucają tę chustkę. Gdy po balu Woland pozwala Małgorzacie prosić o cokolwiek, ona zamiast o Mistrza prosi, by Frydzie przestano podawać chustkę.

Dopiero potem, zapytana po raz drugi, wypowiada właściwe życzenie — i Mistrz staje w drzwiach. Woland zwraca mu także rękopis powieści, spalony przecież w piecu, z uwagą, że rękopisy nie płoną.

Jerozolima (rozdz. II, XVI, XXV–XXVI)

Cztery rozdziały rozrzucone po całej książce opowiadają jeden dzień w Jerozolimie. Namiestnik Judei Poncjusz Piłat, cierpiący na nieznośną migrenę, przesłuchuje aresztanta oskarżonego o podburzanie ludu do zburzenia świątyni. Jeszua Ha-Nocri okazuje się łagodnym wędrowcem, który twierdzi, że wszyscy ludzie są dobrzy, i — mimochodem — uśmierza ból głowy namiestnika. Piłat chce go uwolnić.

Sprawa komplikuje się, gdy wychodzi na jaw drugi zarzut: rozmowa z Judą z Kiriatu o władzy cesarskiej. Przy takim oskarżeniu namiestnik nie może uniewinnić — musiałby odpowiadać za to głową. Liczy jeszcze, że arcykapłan Kajfasz, korzystając ze zwyczaju paschalnego ułaskawienia, wybierze Jeszuę; arcykapłan wybiera jednak innego skazańca, bo obawia się nauk wędrowca i zamieszek, do jakich mogłyby doprowadzić.

Egzekucja odbywa się na Łysej Górze. Mateusz Lewita, jedyny uczeń, nie zdołał wykraść i zabić skazanego, by oszczędzić mu męki; Jeszua umiera od włóczni rzymskiego żołnierza. Po burzy Piłat, dręczony sumieniem, wzywa Afraniusza, szefa tajnej służby, i w rozmowie pełnej niedopowiedzeń zleca mu zabicie Judy. Rozkaz zostaje wykonany tej samej nocy, a ciało podrzucone pod dom arcykapłana.

Zakończenie i epilog (rozdz. XXVII–XXXII i epilog)

Moskwa próbuje ogarnąć sytuację: milicja szturmuje mieszkanie numer 50, gdzie Behemot ostrzeliwuje się z pistoletu, a potem podpala lokal. Płoną też sklep dla cudzoziemców i restauracja Gribojedowa, siedziba Massolitu.

Mateusz Lewita przynosi Wolandowi wiadomość od Jeszui: Mistrz nie zasłużył na światłość, lecz na spokój. Azazello odwiedza Mistrza i Małgorzatę z butelką wina; oboje umierają — Mistrz w szpitalnym łóżku, Małgorzata w swoim mieszkaniu — i natychmiast budzą się wolni. Na czarnych koniach odlatują z Wolandem i jego świtą, która w locie odzyskuje prawdziwe postaci: Korowiew okazuje się ponurym rycerzem, Behemot chłopcem-paziem.

Po drodze zatrzymują się nad skalistą pustką, gdzie od dwóch tysięcy lat siedzi człowiek z psem, wiecznie czekający na przerwaną rozmowę. Mistrz wypowiada jedno zdanie i uwalnia swojego bohatera — Piłat biegnie księżycową drogą, żeby wreszcie dokończyć rozmowę z Jeszuą.

Epilog rozgrywa się po latach. Śledztwo uznało wszystko za skutek masowej hipnozy, a poszkodowani starają się o tym nie mówić. Iwan Bezdomny nie pisze już wierszy — jest profesorem Iwanem Nikołajewiczem Ponyriowem, pracownikiem Instytutu Historii Filozofii. Raz w roku, w noc wiosennej pełni, wychodzi na Patriarsze Prudy i budzi się z tego samego snu: o przerwanej rozmowie, o okrutnym piątym prokuratorze Judei i o dwojgu ludziach idących w księżycowym świetle.