Tadeusz Konwicki

Wczesne życie i edukacja

Tadeusz Konwicki urodził się 22 czerwca 1926 roku w Nowej Wilejce pod Wilnem. Dzieciństwo spędził w Kolonii Wileńskiej, a w latach 1938–1939 uczył się w gimnazjum w Wilnie. Wileńszczyzna z jej krajobrazami i wielokulturowością stała się później jednym z głównych tematów jego książek i filmów.

W czasie wojny pracował fizycznie, uczył się na tajnych kompletach i w 1944 roku zdał konspiracyjną maturę. W latach 1944–1945 był żołnierzem Armii Krajowej, brał udział w akcji „Burza”, a potem walczył w partyzantce antysowieckiej w lasach podwileńskich. Po rozwiązaniu oddziału przedostał się do Polski w nowych granicach i studiował polonistykę w Krakowie i Warszawie, ale ich nie ukończył.

Debiut i pierwsze dzieła

Debiutował w 1946 roku jako reportażysta i rysownik, a potem pracował w tygodniku „Odrodzenie”. Pierwsza powieść, Rojsty, oparta na doświadczeniach partyzanckich, została w 1948 roku zatrzymana przez cenzurę i ukazała się dopiero w 1956 roku. Pierwszą wydaną książką była więc socrealistyczna powieść produkcyjna Przy budowie (1950), inspirowana pobytem autora na budowie Nowej Huty.

Na początku lat pięćdziesiątych był jednym z pisarzy socrealistycznych, nazywanych „pryszczatymi”, i członkiem partii. Po 1956 roku rozliczył się z tym okresem. Powieść Z oblężonego miasta (1956) i film Ostatni dzień lata (1958), nagrodzony w Wenecji, otworzyły nowy etap jego twórczości.

Kontekst historyczny

Twórczość Konwickiego towarzyszy całej historii PRL. Pisarz przeszedł drogę od fascynacji komunizmem do otwartej krytyki systemu. W 1966 roku usunięto go z partii za protest w obronie Leszka Kołakowskiego. W latach siedemdziesiątych podpisywał listy protestacyjne, a w 1978 roku wszedł do Towarzystwa Kursów Naukowych, związanego z Uniwersytetem Latającym.

Jego głośne powieści z tego okresu, Kompleks polski (1977) i Mała Apokalipsa (1979), ukazały się poza cenzurą, w drugim obiegu. Konwicki krytykował w nich władzę, ale też opozycję. Uważał, że literatura nie powinna służyć żadnej stronie.

Dojrzałość twórcza

Za jedną z najważniejszych książek powojennej literatury polskiej uchodzi Sennik współczesny (1963), opowieść o pokoleniu, któremu wojna zniszczyła młodość. Później Konwicki coraz śmielej eksperymentował z formą, na przykład w Kalendarzu i klepsydrze (1976), dzienniku łączącym prawdę z fikcją. Pisał też powieści Kronika wypadków miłosnych (1974), Wschody i zachody księżyca (1982) i Bohiń (1987).

Równolegle pracował jako scenarzysta i reżyser. Był kierownikiem literackim Zespołu Filmowego „Kadr”, pisał scenariusze do Matki Joanny od Aniołów i Faraona Jerzego Kawalerowicza, a sam wyreżyserował między innymi Salto (1965), Jak daleko stąd, jak blisko (1971), Dolinę Issy (1982) według Czesława Miłosza i Lawę (1989) według Dziadów Mickiewicza.

Spuścizna i znaczenie

Po 1989 roku Konwicki porzucił film i napisał jeszcze kilka książek, między innymi Czytadło (1992) i Pamflet na siebie (1995), którym zamknął karierę literacką. Od 1956 roku mieszkał w Warszawie przy ulicy Górskiego, skąd widział Pałac Kultury. Zmarł 7 stycznia 2015 roku w Warszawie i został pochowany na Powązkach Wojskowych.

Uchodzi za kontynuatora tradycji Żeromskiego i Witkacego: łączył liryzm i refleksję nad losem narodu z ironią i groteską. Jego pierwszoosobowi narratorzy przyznają się do słabości i kompromitują w oczach czytelnika. Mała Apokalipsa pozostaje jednym z najbardziej znanych literackich obrazów schyłku PRL, a filmy Konwickiego należą do klasyki polskiego kina.