Alina i Czesław Centkiewiczowie

Wczesne życie i edukacja

Czesław Jacek Centkiewicz urodził się 18 października 1904 roku w Warszawie. Był synem Stanisława i Stanisławy z domu Bresteczer. W młodości należał do harcerstwa i uprawiał sport. W 1925 roku zdobył srebrny medal mistrzostw Polski seniorów w biegu przełajowym. W latach 1926–1928 studiował na politechnice w Grenoble, a potem przeniósł się do belgijskiego Liège. Tam w 1929 roku otrzymał dyplom inżyniera elektryka.

Alina Centkiewicz, z domu Giliczyńska, urodziła się w 1907 roku w Hłuszkach. Była córką Bolesława Giliczyńskiego i Jadwigi z domu Rogowskiej. Od 1918 roku mieszkała z rodziną w Warszawie. Jako nastolatka odwiedziła z ojcem Brazylię, gdzie zajmował się on sprawami polskich emigrantów. Studiowała prawo w Grenoble i w 1929 roku uzyskała dyplom magistra. Po powrocie do Warszawy opiekowała się sparaliżowanym ojcem, a od 1932 roku pracowała w Państwowym Banku Rolnym, gdzie kierowała biblioteką.

Przyszli małżonkowie poznali się w grudniu 1926 roku podczas wycieczki w Alpy, gdy oboje studiowali w Grenoble. Na kilka lat ich drogi się rozeszły. Gdy Czesław wrócił do Warszawy, znajomość odżyła i zamieniła się w narzeczeństwo.

Debiut i pierwsze dzieła

Czesław pracował w Państwowym Instytucie Meteorologicznym i zajmował się badaniami atmosfery. W latach 1932–1933, w czasie Drugiego Międzynarodowego Roku Polarnego, wziął udział w pierwszej polskiej wyprawie polarnej. Polscy badacze spędzili wtedy rok na norweskiej Wyspie Niedźwiedziej w Arktyce.

Wspomnienia z tej wyprawy stały się jego debiutem pisarskim. Książka Wyspa mgieł i wichrów ukazała się w 1934 roku. W 1937 roku wydał powieść Anaruk, chłopiec z Grenlandii o przygodach inuickiego chłopca, a w 1938 roku Białą fokę. Alina zaczęła od redagowania tekstów męża, a potem pisała razem z nim. Pierwszą książką napisaną przez małżonków razem była opowieść Odarpi, syn Egigwy z 1949 roku, o dorastaniu chłopca na Grenlandii.

Kontekst historyczny

Centkiewiczowie pobrali się w listopadzie 1939 roku, na początku niemieckiej okupacji. Wojnę spędzili w Warszawie. W 1944 roku, w czasie powstania warszawskiego, zostali aresztowani i wywiezieni do niemieckich obozów koncentracyjnych. Czesława osadzono w Neuengamme koło Hamburga, a potem wysłano na roboty przymusowe do Berlina. Alina trafiła do obozu Ravensbrück, a później pracowała przymusowo w Stuttgarcie.

Po wojnie małżonkowie odnaleźli się w Jeleniej Górze, gdzie Czesław został dyrektorem technicznym zjednoczenia energetycznego Dolnego Śląska. W 1950 roku przenieśli się do Legionowa, a w 1955 roku na Saską Kępę w Warszawie. W tym samym czasie Polska zaczęła na nowo organizować wyprawy polarne. Na przełomie 1958 i 1959 roku Centkiewiczowie popłynęli z polską grupą, która przejmowała od Związku Radzieckiego stację Oazis na Antarktydzie. Czesław był przy przekazaniu stacji 23 stycznia 1959 roku. Alina nie dostała zgody na lot do Oazy Bungera, ale jako pierwsza znana Polka stanęła na Antarktydzie.

Dojrzałość twórcza

Od 1949 roku Centkiewiczowie pisali razem. Wydali kilkadziesiąt wspólnych książek. Opowiadali w nich o historii zdobywania biegunów, o pracy polarników i o życiu ludzi oraz zwierząt na dalekiej Północy i Południu. Wśród tych książek są Zdobywcy bieguna północnego (1950), Na podbój Arktyki (1952) i Fridtjof, co z ciebie wyrośnie? (1962).

Wyprawę na Antarktydę opisali w reportażu Kierunek – Antarktyda (1961). Wrażenia z tej podróży wykorzystali też w książce dla najmłodszych Zaczarowana zagroda (1963). Dla starszych czytelników napisali przygodowe powieści o Tumbo, Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei (1964) i Tumbo nigdy nie zazna spokoju (1977), wydane w serii Klub Siedmiu Przygód. Przedwojenna Biała foka Czesława ukazywała się od 1965 roku jako ich wspólna książka pod tytułem Czy foka jest biała?.

Spuścizna i znaczenie

Centkiewiczowie należeli do najpoczytniejszych polskich autorów książek podróżniczych dla dzieci i młodzieży. Ich książki przez wiele lat były lekturami szkolnymi. Oboje dostali za nie między innymi nagrodę Prezesa Rady Ministrów (1955), nagrodę „Problemów” (1963) i nagrodę Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1969). W 1970 roku zostali też kawalerami Orderu Uśmiechu, który przyznają dzieci.

Alina zmarła 11 marca 1993 roku, a Czesław 10 lipca 1996 roku, oboje w Warszawie. Spoczywają we wspólnym grobie w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach. W 2004 roku ich imię otrzymało rondo w Legionowie, a w 2012 roku miasto nadało im pośmiertnie honorowe obywatelstwo. Muzeum Historyczne w Legionowie poświęciło im wystawę stałą, a kilka szkół podstawowych nosi imię Aliny i Czesława Centkiewiczów.