Władysław Stanisław Reymont

Wczesne życie i edukacja

Urodził się 7 maja 1867 roku w Kobielach Wielkich jako Stanisław Władysław Rejment — nazwisko w brzmieniu „Reymont” przyjął dopiero jako pisarz. Ojciec, Józef, był organistą w parafii tuszyńskiej, człowiekiem oczytanym, prowadzącym księgi stanu cywilnego i korespondencję proboszcza z władzami rosyjskimi. Matka, Antonina z Kupczyńskich, pochodziła ze zubożałej szlachty krakowskiej i miała talent gawędziarski, do którego syn często się potem odwoływał.

Rodzice chcieli, żeby został organistą po ojcu. Odmówił chodzenia do szkół i przez całe życie zmieniał zawody i miejsca pobytu. Ukończył Warszawską Szkołę Niedzielno-Rzemieślniczą, a w latach 1880–1884 uczył się w Warszawie krawiectwa i został czeladnikiem. To jedyny formalny fach, jaki zdobył.

Debiut i pierwsze dzieła

Lata 1884–1888 spędził jako aktor w wędrownych trupach teatralnych — doświadczenie, które później opisał w „Komediantce”. Potem, dzięki protekcji ojca, pracował w latach 1888–1893 jako niskiej rangi funkcjonariusz Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, między innymi w Rogowie i w Lipcach. Nazwa tej drugiej wsi wróci kiedyś jako miejsce akcji „Chłopów”.

Z pisania utrzymywał się od 1894 roku, kiedy przeniósł się do Warszawy. Szybko przyszły utwory, które ustawiły go w pierwszym szeregu: „Pielgrzymka do Jasnej Góry” (1895), „Komediantka” (1896) i „Fermenty” (1897). Materiały do „Ziemi obiecanej” zbierał od 1896 roku, mieszkając blisko rok w Łodzi; powieść drukował w odcinkach „Kurier Warszawski” w latach 1897–1898, a osobne wydanie ukazało się w 1899.

Kontekst historyczny

Reymont pisał w Młodej Polsce, ale jego proza wyrasta z realizmu z mocnym udziałem naturalizmu. Polska nie istniała wtedy na mapie; wieś w Królestwie Polskim żyła ćwierć wieku po uwłaszczeniu, w świecie, gdzie ziemia była jedynym kapitałem, a jej podział rozstrzygał o wszystkim — o małżeństwach, o pozycji w gromadzie, o tym, kto komu się kłania.

To także epoka wielkiego zainteresowania chłopstwem w sztuce: w tym samym czasie powstawało „Wesele” Wyspiańskiego, a modę na „chłopomanię” widać w całej literaturze przełomu wieków. Reymont robi jednak coś innego niż jego rówieśnicy — nie patrzy na wieś z dworu ani z kawiarni, tylko opisuje ją od środka, jej własnym językiem.

Dojrzałość twórcza

Umowę na jednotomową powieść o chłopach podpisał z „Tygodnikiem Ilustrowanym” w listopadzie 1897 roku. Pierwsza wersja była gotowa w 1901, ale tuż przed oddaniem do druku pisarz uznał, że całość nie odpowiada jego zamierzeniom — i spalił rękopis; zniszczeniu uległo jedenaście tysięcy wersów. Zaczął od nowa.

Właściwa wersja powstawała w latach 1901–1908, w dużej części w Paryżu, gdzie — jak twierdził — łatwiej mu było się skupić niż w kraju. Powieść ukazywała się w odcinkach „Tygodnika Ilustrowanego” od 18 stycznia 1902 do 26 grudnia 1908, z dedykacją dla Zenona Przesmyckiego, czyli Miriama. W książce wychodziła partiami: dwa pierwsze tomy w 1904, trzeci w 1906, czwarty w 1909.

Późniejsze lata przyniosły powieść grozy „Wampir” (1911), historyczną trylogię „Rok 1794” (1913–1918) i „Bunt” (1924) — parabolę rewolucji, w PRL usuniętą z obiegu.

Spuścizna i znaczenie

W 1924 roku Reymont otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury za czterotomową epopeję chłopską „Chłopi”. Był drugim — po Sienkiewiczu — polskim laureatem w tej dziedzinie. Zmarł niespełna rok później, 5 grudnia 1925 roku w Warszawie.

Pochowano go w Alei Zasłużonych na Starych Powązkach; jego serce spoczywa osobno, w epitafium w bazylice Świętego Krzyża w Warszawie — tam, gdzie serce Chopina. W Kołaczkowie w Wielkopolsce działa dziś izba jego pamięci, a wieś Lipce nosi oficjalnie nazwę Lipce Reymontowskie.

„Chłopi” pozostają najczęściej tłumaczoną polską powieścią o wsi i wciąż prowokują nowe odczytania — od ekranizacji z 1922 roku, przez serial telewizyjny z 1972 i jego kinową wersję z 1973, po malarską animację z 2023, wzorowaną na obrazach Chełmońskiego, Ruszczyca i Wyczółkowskiego. W szkole czyta się ją jako epopeję: opowieść o gromadzie, w której rytm pracy i obrzędu okazuje się ważniejszy od losu pojedynczego człowieka.