Charles Dickens

Wczesne życie i edukacja

Charles John Huffam Dickens urodził się 7 lutego 1812 roku w Landport pod Portsmouth, jako drugie z ośmiorga dzieci Johna i Elizabeth Dickensów. Ojciec pracował w kasie marynarki wojennej, zarabiał przyzwoicie i wydawał więcej, niż zarabiał. Rodzina przeprowadzała się za jego posadami — do Londynu, do Chatham, znowu do Londynu — i za każdym razem trafiała do nieco gorszego mieszkania.

W lutym 1824 roku, kiedy Charles miał dwanaście lat, Johna Dickensa osadzono w więzieniu dla dłużników Marshalsea. Reszta rodziny zamieszkała razem z nim za murami, co było wówczas praktyką zwyczajną. Chłopca posłano do pracy w fabryczce Warren’s Blacking nad Tamizą: dziesięć godzin dziennie naklejał etykiety na słoiki z pastą do butów, za sześć szylingów tygodniowo. Ojciec wyszedł na wolność po kilku miesiącach, odziedziczywszy niewielki spadek, ale matka chciała, żeby syn został w fabryce. Dickens nie wybaczył jej tego nigdy i przez całe życie nie mówił o tym epizodzie nikomu poza jednym przyjacielem.

Do szkoły wrócił na niespełna dwa lata — do Wellington House Academy, placówki, którą później wyszydzi w powieściach. Mając piętnaście lat porzucił naukę na dobre i zatrudnił się jako młodszy pomocnik w kancelarii adwokackiej. Wieczorami uczył się stenografii.

Debiut i pierwsze dzieła

Stenografia okazała się przepustką. Od 1829 roku Dickens notował sprawy w sądach kościelnych Doctors’ Commons, potem został sprawozdawcą parlamentarnym — najpierw dla „The Mirror of Parliament”, następnie dla „The Morning Chronicle”. Jeździł dyliżansami po całej Anglii, pisał relacje z wyborów i posiedzeń, uczył się słuchać, jak mówią ludzie. Cały późniejszy słuch na mowę potoczną, dzięki któremu jego bohaterowie rozpoznawalni są po jednym zdaniu, pochodzi z tych lat.

W grudniu 1833 roku „Monthly Magazine” wydrukował jego pierwszy szkic literacki. Kolejne teksty podpisywał pseudonimem Boz i w 1836 roku zebrał je w tomie Szkice Boza. W tym samym roku ożenił się z Catherine Hogarth i przyjął zlecenie, które miało być drobnym zarobkiem: podpisy do serii rysunków przedstawiających nieudolnych myśliwych. Rysownik zmarł po dwóch zeszytach, Dickens przejął całość i zamienił ją w powieść. Klub Pickwicka szedł z początku fatalnie — czterysta egzemplarzy zeszytu. Kiedy w czwartym odcinku pojawił się Sam Weller, nakład skoczył do czterdziestu tysięcy. Dwudziestoczteroletni dziennikarz stał się najpopularniejszym pisarzem Anglii i pozostał nim do śmierci.

Kontekst historyczny

Dickens pisał w Anglii, która w ciągu jego życia zmieniła się nie do poznania. Rewolucja przemysłowa ściągnęła do miast setki tysięcy ludzi, Londyn urósł z miliona do trzech milionów mieszkańców, a razem z nim urosły slumsy, do których nie zaglądała żadna statystyka. Ustawa o ubogich z 1834 roku zlikwidowała pomoc pieniężną dla potrzebujących i zastąpiła ją domami pracy, celowo urządzonymi tak, żeby nikt nie chciał w nich zostać. To właśnie o nich mówi Scrooge, pytając, czy przytułki i domy poprawy jeszcze działają.

W lutym 1843 roku Dickens przeczytał drugi raport Komisji do spraw Zatrudnienia Dzieci — dokument o siedmiolatkach pracujących w kopalniach i przy krosnach. Chciał najpierw napisać broszurę interwencyjną, ale doszedł do wniosku, że opowieść uderzy dwadzieścia razy mocniej. Odwiedził jedną ze szkół dla dzieci ulicy przy Field Lane i kilka miesięcy później zasiadł do Opowieści wigilijnej.

Dojrzałość twórcza

Po Opowieści wigilijnej przyszły powieści, które dziś uchodzą za jego najlepsze: Dombey i Syn, David Copperfield — najbardziej autobiograficzna i przez samego autora najbardziej lubiana — Samotnia z jej sparaliżowanym sądownictwem, Ciężkie czasy o fabrycznym mieście Coketown, Mała Dorrit, w której wraca więzienie Marshalsea, Opowieść o dwóch miastach, Wielkie nadzieje i Nasz wspólny przyjaciel.

Wszystkie ukazywały się w odcinkach, miesiąc po miesiącu, co wymuszało określony kształt: wyrazistą postać na każdy zeszyt, zawieszenie akcji na ostatniej stronie, wątki prowadzone równolegle. Od 1858 roku Dickens zaczął jeździć z publicznymi odczytami własnych książek i okazał się aktorem tej klasy, że słuchacze mdleli podczas sceny morderstwa z Olivera Twista. W tym samym roku rozstał się z Catherine, matką dziesięciorga jego dzieci, co wywołało skandal; związał się z młodszą o dwadzieścia siedem lat aktorką Ellen Ternan.

W 1865 roku przeżył katastrofę kolejową pod Staplehurst — jego wagon zawisł na moście, a on pomagał rannym i wrócił jeszcze do środka po rękopis. Nigdy nie doszedł po tym do siebie. Zmarł 9 czerwca 1870 roku, dokładnie pięć lat po katastrofie, zostawiając Tajemnicę Edwina Drooda w połowie.

Spuścizna i znaczenie

Dickens pisał, żeby zmieniać: jego powieści realnie wpłynęły na reformę więzień dla dłużników, szkół dla ubogich i prawa pracy. Przymiotnik „dickensowski” wszedł do słowników w dwóch znaczeniach naraz — jako określenie skrajnej nędzy przemysłowego miasta i jako określenie ciepłej, gwarnej, przesadnie obfitej wizji rodzinnego święta.

To drugie znaczenie jest w dużej mierze jego dziełem. Angielskie Boże Narodzenie przed 1843 rokiem było świętem raczej skromnym; po Opowieści wigilijnej stało się tym, czym jest dziś. Pochowano go, wbrew jego własnej woli, w Zakątku Poetów w opactwie westminsterskim.