Kubuś Puchatek

O książce

Kubuś Puchatek to książka angielskiego pisarza Alana Alexandra Milne’a, podpisującego się A.A. Milne. Oryginał nosi tytuł Winnie-the-Pooh. Wydało go 14 października 1926 roku londyńskie wydawnictwo Methuen. Rysunki do książki wykonał Ernest H. Shepard, który ilustrował też wcześniejsze wiersze Milne’a dla dzieci. W 2026 roku książka obchodzi sto lat.

Książka składa się z dziesięciu rozdziałów, które są osobnymi opowiadaniami o tych samych bohaterach. Dlatego często nazywa się ją zbiorem opowiadań albo powieścią w opowiadaniach. W polskich katalogach i w szkole funkcjonuje jako powieść dla dzieci. Dwa lata później ukazał się drugi tom, The House at Pooh Corner, po polsku Chatka Puchatka. Dopiero w nim pojawia się Tygrys, nazywany też Tygryskiem. Opracowanie dotyczy tylko pierwszego tomu.

Po polsku książkę przełożyła Irena Tuwim, siostra Juliana Tuwima. Jej przekład ukazał się w 1938 roku nakładem wydawnictwa J. Przeworskiego, razem z Chatką Puchatka. Tłumaczka nadała bohaterom polskie imiona. Winnie-the-Pooh został Kubusiem Puchatkiem, Christopher Robin Krzysiem, a Piglet Prosiaczkiem. Tych form używamy w opracowaniu. W 1986 roku Monika Adamczyk-Garbowska wydała nowy przekład pod tytułem Fredzia Phi-Phi, bliższy oryginałowi, ale znacznie mniej popularny.

Według rozporządzeń z 2021 i 2024 roku Kubuś Puchatek jest lekturą uzupełniającą w szkole podstawowej. W 2021 roku trafił na listę dla klas IV–VI, a w 2024 roku na listę przykładowych lektur uzupełniających dla klas IV–VIII. Nowa podstawa programowa z 2026 roku wymienia go wśród przykładowych tekstów do omówienia w klasach IV–VIII. W rozporządzeniach autor jest zapisany jako Alan Aleksander Milne. W rozporządzeniu z 2017 roku tej książki nie było. Opracowanie obejmuje całą książkę. Tekst Milne’a i przekład Ireny Tuwim są chronione prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji nie jest określony. Przygody toczą się w różnych porach roku, od zimy ze śniegiem po wiosnę i długie ulewy. Nie ma w nich dat ani wydarzeń historycznych. Narrator opowiada je Krzysiowi tak, jakby działy się całkiem niedawno. Świat książki jest zamknięty i spokojny, wolny od kłopotów dorosłych.

Prawie wszystko dzieje się w Stumilowym Lesie i jego okolicach. W książce Stumilowy Las to właściwie część większego Lasu, w której mieszka Sowa. Czytelnicy i filmowcy używają jednak tej nazwy dla całej krainy Puchatka. W książce jest mapa tej krainy narysowana przez Sheparda. Wzorem był prawdziwy las Ashdown w hrabstwie Sussex w Anglii, obok którego Milne miał dom na wsi.

Miejsca akcji:

• domek Kubusia Puchatka w lesie, z zapasem garnków z miodem;
• stary buk, w którym mieszka Prosiaczek;
• nora Królika, w której Puchatek utyka w wejściu;
• dom Sowy Przemądrzałej Pod Kasztanami, przy którego drzwiach wisi ogon Kłapouchego;
• zakątek Kłapouchego, porośnięty ostem, nad strumieniem;
• dom Krzysia, do którego zwierzęta przychodzą po pomoc;
• drzewo z gniazdem pszczół, na które wspina się Puchatek;
• zagajnik, wokół którego Puchatek i Prosiaczek chodzą po śniegu;
• dół wykopany przez Prosiaczka, czyli pułapka na Słonia;
• dom Mamy Kangurzycy i Maleństwa, w którym Prosiaczek dostaje kąpiel;
• brzeg strumienia, gdzie wyprawa odkrywa biegun północny;
• zalany las podczas powodzi;
• miejsce przyjęcia na cześć Puchatka;
• dom narratora i Krzysia, gdzie opowiadane są wszystkie historie.

Kluczowe wątki

Przyjaźń Puchatka i Krzysia. Krzyś jest jedynym człowiekiem w lesie. Zwierzęta przychodzą do niego, gdy nie wiedzą, co robić. Puchatek ufa mu bezgranicznie, a chłopiec traktuje misia z czułością, choć czasem się z niego śmieje.

Łakomstwo Puchatka. Miś bez przerwy myśli o miodzie. Dla miodu wspina się na drzewo i unosi na baloniku. Przez łakomstwo utyka w norze Królika, zostaje z głową w garnku we własnej pułapce i zjada prezent dla Kłapouchego.

Wyobrażone potwory. Bohaterowie boją się zwierząt, których nikt nigdy nie widział. Puchatek i Prosiaczek tropią łasicę, a potem zastawiają pułapkę na Słonia. Za każdym razem okazuje się, że groźnym zwierzem był ktoś z nich samych.

Pomoc w kłopotach. W prawie każdym rozdziale ktoś ma kłopot, a przyjaciele próbują mu pomóc. Szukają ogona Kłapouchego, wyciągają Puchatka z nory i ratują Maleństwo z wody. Na koniec Puchatek z Krzysiem płyną po Prosiaczka otoczonego wodą.

Przybysze w lesie. Mama Kangurzyca i Maleństwo zjawiają się w lesie jako obcy. Królik chce się ich pozbyć i wymyśla porwanie. Kangurzyca odpowiada na to żartem, a w końcu zostaje w lesie i wszyscy się z nią zaprzyjaźniają.

Opowiadanie historii. Książka zaczyna się i kończy rozmową narratora z Krzysiem. Chłopiec i jego miś słuchają historii o sobie samych. Przygody ze Stumilowego Lasu są więc opowieściami, które dorosły wymyśla dla dziecka.

Geneza utworu

Pomysł wziął się z rodzinnego życia pisarza. W 1920 roku urodził się jego jedyny syn, Christopher Robin Milne. W 1921 roku dostał od ojca pluszowego misia. Książkowy Krzyś nosi imię syna, a większość zwierząt to jego prawdziwe zabawki. Były wśród nich miś, prosiaczek, osiołek oraz kangurzyca z małym. Królika i Sowę Milne wymyślił sam. Zabawki Christophera Robina można dziś oglądać w Nowojorskiej Bibliotece Publicznej.

Imię misia ma dwa źródła. W londyńskim ogrodzie zoologicznym mieszkała kanadyjska niedźwiedzica Winnipeg, w skrócie Winnie. Przywieziono ją do Wielkiej Brytanii jako maskotkę żołnierzy w czasie pierwszej wojny światowej. Mały Christopher bardzo ją lubił i nazwał po niej swojego misia. Słowo Pooh pochodzi od imienia łabędzia, o którym Milne pisał w tomie wierszy When We Were Very Young. W oryginale pisarz wyjaśnia pochodzenie imienia we wstępie do książki.

Milne miał dom na wsi w Hartfield w hrabstwie Sussex, na północnym skraju lasu Ashdown. Mały Christopher Robin wędrował po tym lesie. Wzorem Stumilowego Lasu stał się prawdziwy zagajnik w tym lesie, zwany Five Hundred Acre Wood, czyli Lasem Pięciuset Akrów. Krajobrazy z okolicy rysował też Shepard.

Miś pojawił się w twórczości Milne’a przed książką. W 1924 roku w tomie When We Were Very Young był wiersz o pluszowym misiu. W Wigilię 1925 roku londyńska gazeta „Evening News” wydrukowała opowiadanie o Puchatku i pszczołach, z którego powstał pierwszy rozdział. Książka sprzedała się świetnie od samego początku. Przełożono ją na kilkadziesiąt języków. Rękopis przechowuje biblioteka Trinity College w Cambridge, gdzie studiował autor.

W latach sześćdziesiątych prawa do filmowych przygód Puchatka zdobyła wytwórnia Walta Disneya. Pierwszy film rysunkowy, Kubuś Puchatek i miododajne drzewo, wszedł na ekrany w 1966 roku. Później kilka krótkich filmów połączono w pełnometrażowe Przygody Kubusia Puchatka. Filmy Disneya są osobnymi dziełami. Puchatek nosi w nich czerwoną koszulkę, a w lesie mieszka Gopher, zwierzątko kopiące nory, którego nie ma w książkach Milne’a. W Stanach Zjednoczonych tekst książki przeszedł do domeny publicznej w 2022 roku. W Wielkiej Brytanii i w Polsce prawa autorskie do tekstu Milne’a wygasają 1 stycznia 2027 roku, 70 lat po śmierci autora. Przekład Ireny Tuwim i ilustracje Sheparda są nadal chronione.

Znaczenie tytułu

Tytuł jest imieniem głównego bohatera. Puchatek występuje w każdym rozdziale, choć nie zawsze jest najważniejszy. Czasem główną rolę grają Prosiaczek, Kłapouchy albo Krzyś. Wszystkie przygody kręcą się jednak wokół misia i jego przyjaciół.

Polski tytuł różni się od angielskiego. Angielskie Winnie-the-Pooh łączy imię niedźwiedzicy z zoo z imieniem łabędzia. Irena Tuwim zastąpiła angielskie imię polskim i nazwała misia Kubusiem Puchatkiem. Puchatek kojarzy się z czymś miękkim i puszystym, a zdrobniałe imię Kubuś brzmi przyjaźnie. W przekładzie Moniki Adamczyk-Garbowskiej miś nazywa się Fredzia Phi-Phi. Żeńskie imię dla męskiego bohatera wywołało w Polsce wiele sporów.

Tytuł przypomina też, że bohaterem książki jest zabawka. Kubuś Puchatek należy do Krzysia, a narrator opowiada mu historie o jego własnym misiu.

Kompozycja, narracja, język

Książka zaczyna się od krótkiego wstępu, w którym autor wyjaśnia pochodzenie imienia Puchatka. Potem następuje dziesięć rozdziałów. Każdy ma długi, żartobliwy tytuł, zaczynający się od słów „w którym”. Tytuł zapowiada, co się zdarzy w rozdziale. Rozdziały można czytać osobno, bo fabuła rzadko przechodzi z jednego do drugiego. Wyjątkiem są dwa ostatnie. Przyjęcie w rozdziale dziesiątym jest nagrodą za uratowanie Prosiaczka z powodzi. W streszczeniu podajemy numery rozdziałów z naszymi krótkimi opisami, a nie z tytułami z przekładu.

Opowieść ma ramę. Narrator, w którym łatwo rozpoznać ojca, opowiada historie Krzysiowi i jego misiowi. Chłopiec rozmawia z nim na początku i na końcu książki, a czasem wtrąca się także w środku opowieści. W ostatnim rozdziale rozmowa wraca, a narrator obiecuje kolejne opowieści. Krzyś jest więc słuchaczem i jednocześnie bohaterem tych historii.

Narrator mówi do dziecka ciepło i z humorem. Komizm bierze się z nieporozumień, przekręcanych słów i powagi, z jaką zwierzęta zajmują się drobnymi sprawami. Puchatek układa mruczanki, czyli krótkie zabawne piosenki, które wplecione są w tekst. W oryginale wiele zwykłych słów, ważnych dla bohaterów, pisanych jest wielką literą, co podkreśla powagę, z jaką zwierzęta traktują swoje sprawy. Słowa trudne dla zwierząt pojawiają się w przekręconej formie. Rysunki Sheparda i mapa lasu są częścią książki od pierwszego wydania.