Pamiętnik Czarnego Noska

O książce

Pamiętnik Czarnego Noska to powieść dla dzieci Janiny Porazińskiej, pisarki, która przez całe życie tworzyła dla najmłodszych. Najpierw drukowano ją jeszcze przed wojną w tygodniku dla dzieci „Słonko”, który autorka wtedy redagowała. Jako książka ukazała się w 1964 roku w warszawskim wydawnictwie Czytelnik, z ilustracjami Adama Kiliana. Na karcie tytułowej napisano, że pamiętnik spisała Janina Porazińska, jakby autorka tylko zapisała to, co opowiedział miś.

Opowiada pluszowy miś o czarnym nosku. Jego obecny dom to redakcja pisma dla dzieci. Miś czyta tam listy od czytelników, odpisuje na nie i postanawia opisać swoje życie. Wspomina, jak stał na wystawie sklepu z zabawkami i jak kupiła go mama dziewczynki Małgosi. Potem kilka razy się gubi. Spędza noc na drzewie w Łazienkach, zostaje w lesie po szkolnej wycieczce i trafia na wieś do Julci, a w Tatrach porywa go powódź. Za każdym razem ktoś mu pomaga i za każdym razem miś wraca do Małgosi.

Książka jest w propozycjach lektur do wspólnego i indywidualnego czytania dla klas I–III w rozporządzeniu z 2017 roku (Dz.U. 2017 poz. 356). Pozostaje w tym wykazie także po zmianach z 2021 roku (Dz.U. 2021 poz. 1533) i w rozporządzeniu z 2024 roku (Dz.U. 2024 poz. 996). Nowa podstawa programowa z 2026 roku (Dz.U. 2026 poz. 378), stosowana od roku szkolnego 2026/2027 najpierw w klasie I, nie wymienia już tytułów lektur dla klas I–III. Opracowanie obejmuje całą książkę. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Autorka nie podaje roku. Utwór powstał przed wojną, a w formie książki ukazał się dopiero w 1964 roku. W świecie misia na dworzec jedzie się jeszcze dorożką, po mieście kursują autobusy, a w góry podróżuje się pociągiem. Wspomnienia obejmują mniej więcej rok, od wiosennego spaceru w Łazienkach do świąt Bożego Narodzenia w górach. Wiosnę i początek lata miś spędza na wsi, a w wakacje jedzie z Małgosią w Tatry. Po świętach przez kilka miesięcy pracuje w redakcji i tam pisze swój pamiętnik.

Akcja przenosi się z miasta na wieś i w góry. Miejsca akcji:

• redakcja pisma dla dzieci w Warszawie, gdzie pracuje mama Małgosi i gdzie miś ma własny pokoik;
• sklep z zabawkami, na którego wystawie stał miś;
• mieszkanie Małgosi z wózkiem dla lalek, światłem i kranem;
• park Łazienki ze stawem, po którym pływa łódka;
• autobus i mieszkanie cioci Małgosi;
• las, do którego klasa Małgosi jedzie na wycieczkę;
• wieś, czyli zagroda Julci z ogrodem, pole, droga i buda psa Bukieta;
• dworzec i pociąg w drodze w góry;
• Tatry i Podhale, czyli gazdowska chata, rzeka, która wylewa, i hala z szałasem bacy.

Kluczowe wątki

Miś piszący pamiętnik. Czarny Nosek siedzi w redakcji, czyta listy od dzieci i odpisuje na nie. W pokoiku, który zrobił dla niego malarz, opisuje wszystko, co przeżył.

Przyjaźń z Małgosią. Miś pokochał dziewczynkę, zanim jeszcze go kupiono. Ona też go kocha i szuka za każdym razem, gdy się zgubi. Przytula go nawet wtedy, gdy jest mokry i brudny.

Zguby i powroty. Większość przygód zaczyna się od tego, że miś się gubi. Zostaje na gałęzi w Łazienkach, spada na trawę w lesie, a podczas powodzi porywa go woda razem z psią budą. Za każdym razem znajduje się ktoś, kto mu pomoże, a w końcu wraca do Małgosi.

Poznawanie świata. Wszystko jest dla misia nowe. Dziwią go kran i światło, boi się autobusu i stracha na wróble. Ogląda las nocą, życie na wsi, góry ze śniegiem na szczytach i pracę na hali.

Wieś i góry. U Julci miś widzi, ile pracy mają dzieci na wsi. W Tatrach poznaje górali, bacę, owce, wyrób serów i świąteczne zwyczaje Podhala.

Rozstanie z Julcią. Julcia pokochała misia i dała mu imię Kosmaczek. Gdy przyjeżdża po niego Małgosia, miś nie wie, przy której dziewczynce chce zostać. Wraca do Małgosi, a Julcia dostaje od niej lalkę.

Geneza utworu

Janina Porazińska pisała dla najmłodszych od początku XX wieku i przez wiele lat pracowała w czasopismach dziecięcych. W 1917 roku współtworzyła „Płomyk”, a przed wojną kierowała redakcjami „Płomyczka”, „Słonka” i „Poranka”. Na łamach „Słonka” po raz pierwszy ukazały się przygody Czarnego Noska. Autorka znała pracę redakcji od środka i w powieści to redakcja staje się domem misia.

Na wydanie książkowe Pamiętnik Czarnego Noska czekał wiele lat, ukazał się dopiero w 1964 roku. Porazińska była wtedy autorką wielu wierszy i baśni opartych na polskim folklorze. W tej książce też widać jej zamiłowanie do wsi i do zwyczajów ludowych. Miś poznaje gospodarstwo Julci, a w górach kolędników i przebierańców.

Czytelnik wznawiał książkę jeszcze kilka razy. Dziś wydaje ją kilka wydawnictw, ukazała się też jako audiobook.

Znaczenie tytułu

Pamiętnik to zapiski, w których ktoś opowiada o swoim życiu. Tutaj pisze go zabawka. Czarny Nosek sam wybiera, o czym chce opowiedzieć dzieciom, i mówi o swoich uczuciach. Dlatego czytelnik widzi świat oczami misia.

Czarny Nosek to imię misia, wzięte od jego czarnego noska. Na wsi Julcia nazywa go inaczej, Kosmaczkiem. Na karcie tytułowej pierwszego wydania autorka podpisała się jako ta, która pamiętnik spisała. To żartobliwa zabawa z czytelnikiem. Udajemy razem z autorką, że książkę naprawdę napisał miś.

Kompozycja, narracja, język

Książka składa się z dwudziestu siedmiu krótkich rozdziałów z tytułami, od Kim jestem? do Zakończenia. Nasze streszczenie trzyma się tego podziału. Każdy rozdział opisuje jedną przygodę albo jedno miejsce.

Powieść ma ramę. Na początku i na końcu miś jest w redakcji i pisze. Środek książki to jego wspomnienia, ułożone po kolei, od sklepu z zabawkami do świąt w górach. Przygody łączą się w trzy części. Pierwsza dzieje się w Warszawie i w lesie, druga na wsi u Julci, trzecia w Tatrach.

Opowiada sam miś, w pierwszej osobie. Mówi prosto, czasem z humorem, i zwraca się do dzieci. Często się dziwi, bo nie rozumie świata ludzi. Myli autobus ze smokiem, a wschód słońca z pożarem lasu. W rozdziałach o górach pojawiają się słowa związane z Podhalem, na przykład gazda, baca, juhas i hala.