Adam Bahdaj
Polski pisarz, tłumacz literatury węgierskiej i kurier tatrzański z czasów II wojny światowej. Jeden z najpopularniejszych autorów powieści dla młodzieży w PRL, twórca „Do przerwy 0:1”, „Podróży za jeden uśmiech” i „Kapelusza za 100 tysięcy”.
Wczesne życie i edukacja
Adam Bahdaj przyszedł na świat w Zakopanem 2 stycznia 1918 roku i tam spędził młodość. Góry towarzyszyły mu od dzieciństwa. Po maturze zapisał się na prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim i równocześnie na studia w warszawskiej SGH. Pracował wtedy jako przewodnik po Tatrach.
Naukę przerwała wojna. We wrześniu 1939 roku Bahdaj walczył w wojnie obronnej. Potem został kurierem tatrzańskim, czyli jednym z ludzi, którzy przez góry utrzymywali łączność między okupowanym krajem a Węgrami. Na Węgrzech spędził prawie całą wojnę.
Debiut i pierwsze dzieła
Na Węgrzech Bahdaj działał w środowisku polskich uchodźców i należał do Koła Literacko-Artystycznego „Start”. W Budapeszcie wydał pod pseudonimem Jan Kot tomik wierszy Iskry spod młota (1942). Tłumaczył też poezję węgierską. W 1943 roku w Budapeszcie ukazał się w jego przekładzie wybór wierszy Lajosa Áprilyego.
W 1945 roku wrócił do Polski i zaczął pracować jako dziennikarz. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych wydał pierwsze powieści, pisane w duchu ówczesnej literatury, na przykład Ich pierwszy start i Skalistą ubocz. Pod pseudonimem Dominik Damian pisał kryminały dla dorosłych, między innymi Nieznajomego z baru Calypso i Rudą modelkę (1959).
Kontekst historyczny
Bahdaj tworzył w czasach PRL, kiedy literatura dla młodzieży miała wychowywać. Jego książki trafiały do czytelników przede wszystkim dlatego, że były zabawne i pełne akcji. Bohaterami byli zwykli chłopcy i dziewczęta z warszawskich podwórek, często zaniedbani przez dorosłych, którzy w przygodzie sprawdzali swoją odwagę i lojalność. Przełomem okazała się powieść Do przerwy 0:1 (1957) o chłopcach z warszawskiej Woli, którzy chcą wygrać turniej piłkarskich drużyn podwórkowych.
W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych telewizja chętnie sięgała po jego książki. Powstały seriale Do przerwy 0:1, Wakacje z duchami, Podróż za jeden uśmiech i Stawiam na Tolka Banana, a także film kinowy Paragon gola. Doświadczenia kurierskie autor opisał w książce Trzecia granica (1973), która również doczekała się serialu.
Dojrzałość twórcza
Najbardziej płodny był w latach sześćdziesiątych. Wydał wtedy Wakacje z duchami (1961), Uwaga! Czarny parasol! (1963), Podróż za jeden uśmiech (1964), a w 1966 roku Kapelusz za 100 tysięcy i Stawiam na Tolka Banana. Dla miłośników Dzikiego Zachodu napisał powieści przygodowe W stronę Kansas City (1969) i Czarne sombrero (1970). Dla najmłodszych tworzył bajki, w tym książki z serii „Poczytaj mi, mamo” i opowieść Mały pingwin Pik-Pok (1969).
W 1970 roku czytelnicy „Płomyka” uznali go za swojego ulubionego pisarza i dali mu Orle Pióro. Cztery lata później dostał nagrodę premiera za całą twórczość dla młodych odbiorców. Odznaczono go także Medalem Komisji Edukacji Narodowej i Złotym Krzyżem Zasługi. Późne powieści Telemach w dżinsach (1979) i Gdzie twój dom, Telemachu? (1982) tworzą dylogię o tym samym bohaterze. Pierwsza dostała nagrodę Srebrne Koziołki, a druga trafiła na Listę Honorową IBBY.
Spuścizna i znaczenie
Adam Bahdaj zmarł w Warszawie 7 maja 1985 roku. Spoczywa na warszawskim Cmentarzu Północnym. Dwa lata po jego śmierci, w 1987 roku, ukazała się książka Tańczący słoń. Książki Bahdaja przełożono na wiele języków. Na podstawie obu powieści o Telemachu powstał serial W piątą stronę świata, a łódzkie studio Se-ma-for zrealizowało w latach 1988–1992 animowany serial o pingwinku Pik-Poku.
Jego powieści wciąż są w szkołach. Kapelusz za 100 tysięcy jest lekturą uzupełniającą, a podstawa programowa z 2026 roku wymienia Do przerwy 0:1. Syn pisarza, Marek Bahdaj, został scenarzystą filmowym.
Twórczość — Adam Bahdaj
13 pozycji w układzie chronologicznym.
| Tytuł | Gatunek | Rok |
|---|---|---|
| Iskry spod młota | wiersze | 1942 |
| Do przerwy 0:1 | powieść | 1957 |
| Nieznajomy z baru Calypso | powieść kryminalna | 1959 |
| Wakacje z duchami | powieść | 1961 |
| Uwaga! Czarny parasol! | powieść | 1963 |
| Podróż za jeden uśmiech | powieść | 1964 |
| Kapelusz za 100 tysięcy | powieść | 1966 |
| Stawiam na Tolka Banana | powieść | 1966 |
| Mały pingwin Pik-Pok | opowieść dla dzieci | 1969 |
| W stronę Kansas City | powieść | 1969 |
| Trzecia granica | wspomnienia | 1973 |
| Telemach w dżinsach | powieść | 1979 |
| Gdzie twój dom, Telemachu? | powieść | 1982 |
Częste pytania — Adam Bahdaj
Kim był Adam Bahdaj?
Polskim pisarzem, tłumaczem literatury węgierskiej i kurierem tatrzańskim w czasie II wojny światowej. Sławę przyniosły mu książki pisane dla młodych czytelników.
Kiedy i gdzie urodził się Adam Bahdaj?
W Zakopanem, 2 stycznia 1918 roku.
Kiedy zmarł Adam Bahdaj?
W Warszawie, 7 maja 1985 roku. Grób pisarza znajduje się na Cmentarzu Północnym na Wólce Węglowej.
Co Bahdaj robił w czasie wojny?
Walczył w wojnie obronnej 1939 roku, potem był kurierem tatrzańskim. Prawie całą wojnę spędził na Węgrzech, gdzie działał wśród Polonii.
Jak zadebiutował Adam Bahdaj?
Tomikiem wierszy „Iskry spod młota”, wydanym w Budapeszcie pod pseudonimem Jan Kot.
Jakich pseudonimów używał Bahdaj?
Jako poeta podpisywał się Jan Kot, a kryminały dla dorosłych wydawał jako Dominik Damian.
Jakie są najbardziej znane książki Bahdaja?
Między innymi „Do przerwy 0:1”, „Wakacje z duchami”, „Podróż za jeden uśmiech”, „Stawiam na Tolka Banana”, „Kapelusz za 100 tysięcy” i „Telemach w dżinsach”.
Jakie nagrody otrzymał Bahdaj?
Między innymi Orle Pióro od czytelników „Płomyka” (1970) i nagrodę Prezesa Rady Ministrów za twórczość dla dzieci i młodzieży (1974). Został też odznaczony Medalem Komisji Edukacji Narodowej i Złotym Krzyżem Zasługi.
Które książki Bahdaja zekranizowano?
Między innymi „Do przerwy 0:1”, „Wakacje z duchami”, „Podróż za jeden uśmiech”, „Stawiam na Tolka Banana” i „Trzecią granicę”. Na podstawie powieści o Telemachu powstał serial „W piątą stronę świata”, a „Mały pingwin Pik-Pok” doczekał się serialu animowanego.
Z jakim językiem obcym był związany Bahdaj?
Z węgierskim. W czasie wojny mieszkał na Węgrzech i tłumaczył stamtąd poezję, między innymi wiersze Lajosa Áprilyego.
Czy Bahdaj miał dzieci związane z kulturą?
Tak. Jego syn Marek Bahdaj jest scenarzystą filmowym.