Janusz Korczak

Wczesne życie i edukacja

Henryk Goldszmit urodził się 22 lipca w Warszawie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Rok jego urodzenia nie jest pewny. Źródła podają 1878 albo 1879, a niepewność przypisuje się temu, że ojciec nie postarał się na czas o metrykę syna. W 1978 roku UNESCO obchodziło stulecie jego urodzin. Ojciec, Józef Goldszmit, był znanym adwokatem, a matka, Cecylia z Gębickich, pochodziła z kaliskiej rodziny. Henryk miał siostrę Annę. Rodzina wychowywała dzieci w kulturze polskiej.

W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku ojciec ciężko zachorował psychicznie i kilka razy trafiał do szpitala. Zmarł w 1896 roku, a rodzina popadła w biedę. Henryk jako gimnazjalista udzielał korepetycji, żeby pomóc matce. W 1898 roku zdał maturę i zaczął studia na wydziale lekarskim Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Uczęszczał też na wykłady tajnego Uniwersytetu Latającego. Dyplom lekarza otrzymał w 1905 roku.

Debiut i pierwsze dzieła

Zadebiutował w 1896 roku w satyrycznym tygodniku „Kolce”. W 1898 roku wysłał dramat na konkurs literacki ogłoszony przez Ignacego Jana Paderewskiego i podpisał go „Janasz Korczak”. Pseudonim wziął z powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego „Historia o Janaszu Korczaku i o pięknej miecznikównie”. Od 1900 roku używał formy „Janusz Korczak”.

Jego pierwsza powieść, Dzieci ulicy, drukowana najpierw w odcinkach, ukazała się w książce w 1901 roku. Drugą, Dziecko salonu, drukował w latach 1904–1905 w tygodniku „Głos”, a w książce wydał w 1906 roku. Ta powieść przyniosła mu rozgłos i ściągnęła do niego wielu pacjentów. Po studiach Korczak służył jako lekarz wojskowy w wojnie rosyjsko-japońskiej, a w latach 1905–1912 pracował jako pediatra w warszawskim Szpitalu dla Dzieci im. Bersohnów i Baumanów. Od biednych pacjentów nie brał pieniędzy.

Kontekst historyczny

Korczak dorastał w Warszawie pod zaborem rosyjskim. W 1899 i 1909 roku był aresztowany przez władze carskie. W czasie pierwszej wojny światowej służył jako lekarz w armii rosyjskiej, a w wojnie polsko-bolszewickiej jako lekarz Wojska Polskiego w stopniu majora. W 1920 roku zmarła jego matka, która zaraziła się tyfusem, opiekując się chorym synem.

W okresie międzywojennym Korczak był znanym wychowawcą i pisarzem. Od 1912 roku prowadził ze Stefanią Wilczyńską Dom Sierot dla dzieci żydowskich przy ulicy Krochmalnej 92. Od 1919 roku współtworzył też zakład wychowawczy Nasz Dom dla dzieci polskich, którym kierowała Maryna Falska. W obu domach działały dziecięcy sejm, sąd i gazeta. Po wybuchu drugiej wojny światowej Niemcy zamknęli Żydów w getcie. W listopadzie 1940 roku Dom Sierot musiał się przenieść na ulicę Chłodną, a potem na Sienną. Korczak został na kilka tygodni uwięziony na Pawiaku, bo nie chciał nosić opaski z gwiazdą Dawida.

Dojrzałość twórcza

Najważniejsze książki pedagogiczne Korczaka to Jak kochać dziecko (1919) i Prawo dziecka do szacunku (1928). Pisał w nich, że dziecko jest pełnoprawnym człowiekiem i należy mu się szacunek. Dla dzieci napisał Króla Maciusia Pierwszego i Króla Maciusia na wyspie bezludnej (1923), Bankructwo małego Dżeka (1924), Kajtusia czarodzieja (1934) i opowieść o Ludwiku Pasteurze Uparty chłopiec (1938). Dla dorosłych wydał między innymi Kiedy znów będę mały (1925) i modlitwy Sam na sam z Bogiem (1922). Wszystkie swoje prace wydawał u Jakuba Mortkowicza.

W 1926 roku założył „Mały Przegląd”, tygodniowy dodatek do dziennika „Nasz Przegląd”, pierwsze pismo pisane w większości przez dzieci. Od 1935 roku, z przerwą, wygłaszał w Polskim Radiu pogadanki jako „Stary Doktor”, nie zdradzając swojego nazwiska. Nazywano je gadaninkami radiowymi. W latach 1934 i 1936 odwiedził Palestynę. W ostatnich miesiącach życia, od maja do sierpnia 1942 roku, pisał w getcie Pamiętnik, wydany w 1958 roku.

Spuścizna i znaczenie

Przyjaciele chcieli wyprowadzić Korczaka z getta i ukryć go po aryjskiej stronie, ale odmówił, bo nie chciał zostawić dzieci. W sierpniu 1942 roku, w czasie wielkiej akcji deportacyjnej, Niemcy wywieźli Dom Sierot do obozu zagłady w Treblince. Najprawdopodobniej stało się to 5 sierpnia. Razem z Korczakiem poszli Stefania Wilczyńska, inni wychowawcy i około dwustu dzieci. Wszyscy zginęli. W 2015 roku sąd uznał, że Korczak zmarł 7 sierpnia 1942 roku.

Korczak jest dziś uważany za jednego z prekursorów walki o prawa dziecka. UNESCO ogłosiło rok 1978 Rokiem Korczakowskim, a Sejm ustanowił rok 2012 Rokiem Janusza Korczaka. W 2018 roku pośmiertnie odznaczono go Orderem Orła Białego. O jego życiu opowiadają między innymi film Andrzeja Wajdy Korczak (1990) z Wojciechem Pszoniakiem i niemiecki film Aleksandra Forda (1975). Jego książki, w tym oba tomy przygód Maciusia, można czytać w Wolnych Lekturach.