Horacy

Wczesne życie i edukacja

Horacy, czyli Kwintus Horacjusz Flakkus, urodził się 8 grudnia 65 roku p.n.e. w Wenuzji, mieście na pograniczu Apulii i Lukanii, w południowej Italii. Jego ojciec był wyzwoleńcem, czyli byłym niewolnikiem. Po wyzwoleniu dorobił się niewielkiej posiadłości. Matka zmarła wcześnie, a chłopca wychowywała piastunka.

Ojciec chciał dać synowi najlepsze wykształcenie. Gdy Kwintus miał około dziesięciu lat, przeniósł się z nim do Rzymu i pracował jako pośrednik na licytacjach. Chłopiec uczył się u surowego nauczyciela Orbiliusza, który kazał czytać Homera. Horacy przez całe życie mówił o ojcu z wdzięcznością. Pod koniec 46 lub na początku 45 roku p.n.e. wyjechał na studia filozoficzne do Aten.

Debiut i pierwsze dzieła

W Atenach zastała go wojna domowa po zabójstwie Juliusza Cezara. Horacy wstąpił do armii Brutusa i jako młody człowiek dostał stopień trybuna wojskowego. W 42 roku p.n.e. republikanie przegrali bitwę pod Filippi, a poeta uciekł z pola walki. Wrócił do Rzymu dzięki amnestii, ale stracił rodzinny majątek. Kupił posadę sekretarza w urzędzie skarbowym i zaczął pisać.

Wergiliusz i Wariusz przedstawili go około 38 roku p.n.e. Mecenasowi, doradcy Oktawiana. Po dziewięciu miesiącach Mecenas przyjął go do swojego kręgu, co dało początek wieloletniej przyjaźni. Pierwsze zbiory Horacego to Epody, wzorowane na jambach greckiego poety Archilocha, i dwie księgi Satyr, nazywanych przez autora gawędami. Pierwsza księga satyr ukazała się prawdopodobnie około 35 roku p.n.e., a druga i Epody około 30 roku p.n.e.

Kontekst historyczny

Horacy przeżył upadek republiki rzymskiej. Był świadkiem zabójstwa Cezara, wojen domowych, klęski Brutusa i zwycięstwa Oktawiana nad Antoniuszem pod Akcjum w 31 roku p.n.e. Od 27 roku p.n.e. Oktawian nosił tytuł Augusta i budował nowy ustrój, zwany pryncypatem. Rzym po latach walk zaznał pokoju.

Mecenas pomagał Augustowi zjednywać pisarzy dla jego programu odnowy obyczajów. Horacy, dawny żołnierz Brutusa, z czasem poparł Augusta i w niektórych pieśniach sławił jego rządy. Zachował jednak niezależność. W 25 roku p.n.e. odmówił przyjęcia stanowiska osobistego sekretarza cesarza, tłumacząc się złym zdrowiem. W 33 lub 32 roku p.n.e. dostał od Mecenasa posiadłość w Górach Sabińskich i chętnie tam przebywał.

Dojrzałość twórcza

W latach 30–23 p.n.e. Horacy pisał pieśni liryczne. W 23 roku p.n.e. wydał trzy księgi Pieśni z 88 utworami. Przeniósł do łaciny strofy greckich liryków Alkajosa i Safony i zyskał sławę największego po Wergiliuszu poety Rzymu. Potem wrócił do heksametru i pisał Listy. Pierwsza księga ukazała się w 20 roku p.n.e., a druga kilka lat później. Do listów należy też Sztuka poetycka, zwana Listem do Pizonów.

W 17 roku p.n.e. August zamówił u niego Pieśń wieków na uroczyste igrzyska. Około 13 roku p.n.e. Horacy ogłosił czwartą księgę Pieśni z 15 utworami. Zmarł nagle 27 listopada 8 roku p.n.e., kilka tygodni lub miesięcy po Mecenasie. Pochowano go obok grobowca przyjaciela na Eskwilinie. Pozostawił 162 utwory, liczące razem 7816 wersów.

Spuścizna i znaczenie

Już w starożytności Horacy był lekturą szkolną. W średniowieczu czytano przede wszystkim jego Satyry, Listy i Sztukę poetycką, a Dante umieścił go wśród największych poetów, po Homerze i Wergiliuszu. W XIV wieku Petrarka odkrył Horacego jako liryka, a w XV i XVI wieku coraz chętniej czytano Pieśni. Do XVIII wieku liryka europejska w dużej mierze opierała się na jego wzorach, a teoria poezji na Sztuce poetyckiej.

W Polsce najwięcej zawdzięczał mu Jan Kochanowski, autor Pieśni i łacińskiego zbiorku Lyricorum libellus. Maciej Kazimierz Sarbiewski zasłynął w Europie jako Horacy sarmacki. Ignacy Krasicki wzorował na Horacym swoje Satyry i Listy, a Franciszek Ksawery Dmochowski oparł Sztukę rymotwórczą na Sztuce poetyckiej. Za najlepsze przekłady, obok Kochanowskiego, uchodzą tłumaczenia Juliana Tuwima z lat 1936–1938. Horacego przekładali też m.in. Adam Asnyk, Henryk Sienkiewicz i Lucjan Rydel. Sentencje carpe diem, aurea mediocritas i non omnis moriar weszły do języka potocznego.