Hans Christian Andersen

Wczesne życie i edukacja

Hans Christian Andersen urodził się 2 kwietnia 1805 roku w Odense, w najbiedniejszej dzielnicy miasta. Jego ojciec, Hans, był szewcem, a matka, Anne Marie Andersdatter, niepiśmienną praczką. Ojciec czytał synowi Baśnie z tysiąca i jednej nocy, a babka opowiadała mu historie, które pisarz wykorzystał później w swoich utworach. Ojciec zmarł w 1816 roku, a matka wyszła ponownie za mąż. Chłopiec chodził do szkoły dla ubogich i terminował u tkacza, a potem u krawca.

We wrześniu 1819 roku, jako czternastolatek, wyjechał do Kopenhagi, żeby zostać aktorem. Uczył się w szkole baletowej, a dzięki ładnemu sopranowi próbował kariery śpiewaka. Głos jednak szybko mu się zmienił. Zainteresował się nim Jonas Collin, dyrektor Teatru Królewskiego, dzięki któremu król Fryderyk VI opłacił część nauki chłopca. Andersen chodził do szkoły łacińskiej w Slagelse, a potem w Helsingør, do 1827 roku. Później nazwał te lata najczarniejszymi w swoim życiu. Mieszkał u dyrektora szkoły, który źle go traktował i zniechęcał do pisania.

Debiut i pierwsze dzieła

Andersen zadebiutował w 1822 roku tomem Młodzieńcze próby, wydanym pod pseudonimem William Christian Walter. Rozgłos przyniosła mu w 1829 roku fantastyczna opowieść o pieszej wędrówce z kanału Holmen w Kopenhadze na wschodni cypel wyspy Amager. W tym samym roku zadebiutował w teatrze komedią Miłość na Wieży Mikołaja. Kolejne sztuki rzadko odnosiły sukces, a krytycy wytykali autorowi błędy, bo brakowało mu wykształcenia.

W 1833 roku dostał od króla stypendium na podróż i ruszył w pierwszą z wielu wypraw po Europie. W październiku 1834 roku dotarł do Rzymu. Wrażenia z Włoch opisał w powieści Improwizator, która w 1835 roku od razu przyniosła mu sławę. Kilka miesięcy później, 8 maja 1835 roku, wydał pierwszy zeszyt Baśni opowiedzianych dla dzieci. Zawierał między innymi Krzesiwo i Księżniczkę na ziarnku grochu.

Kontekst historyczny

Andersen tworzył w czasach duńskiego romantyzmu, które nazywa się złotym wiekiem kultury duńskiej. Znał rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena, poetę Adama Oehlenschlägera i filozofa Sørena Kierkegaarda. W jego czasach literatura dla dzieci miała przede wszystkim uczyć dobrych obyczajów. Dlatego pierwsi duńscy recenzenci krytykowali baśnie Andersena za gawędziarski styl i brak pouczenia. On sam mówił, że jego baśnie są jak pudełka, których opakowanie oglądają dzieci, a do wnętrza powinni zajrzeć dorośli.

W XIX wieku Europa szybko się zmieniała. Rozwijały się koleje i miasta, a bieda w dużych miastach była ogromna. Andersen pamiętał ubóstwo z dzieciństwa i opisywał je w baśniach takich jak Dziewczynka z zapałkami. Łączyło go to z Karolem Dickensem, którego poznał w 1847 roku w Anglii. W 1857 roku spędził u Dickensa pięć tygodni, choć zapowiadał krótką wizytę. Po tej wizycie Dickens przestał odpowiadać na jego listy.

Dojrzałość twórcza

Po Improwizatorze wydał powieści O.T. (1836) i Tylko grajek (1837), a w 1843 roku zaczął wydawać serię Nowych baśni. Znalazły się w niej Słowik, Brzydkie kaczątko, Choinka, Królowa śniegu i Czerwone buciki. Andersen był wtedy znany w całej Europie. Pisał też relacje z podróży, na przykład W Szwecji (1851), i autobiografię Baśń mojego życia (1855). Od 1845 do 1864 roku mieszkał w Kopenhadze, w domu przy Nyhavn 67.

Nigdy się nie ożenił. Kochał bez wzajemności między innymi Riborg Voigt i Louise Collin, córkę swojego opiekuna. Przyjaźnił się ze szwedzką śpiewaczką Jenny Lind, która traktowała go jak brata. W 1851 roku otrzymał tytuł profesora, a w 1874 roku tytuł radcy. Duński rząd wypłacał mu stałe stypendium jako zasłużonemu pisarzowi. Ostatnie baśnie wydał w 1872 roku. W sumie stworzył ich sto pięćdziesiąt sześć.

Spuścizna i znaczenie

W 1872 roku Andersen spadł z łóżka i ciężko się potłukł. Już nigdy nie wrócił w pełni do zdrowia, a potem zachorował na raka wątroby. Zmarł 4 sierpnia 1875 roku w Rolighed pod Kopenhagą, w domu swoich przyjaciół, rodziny Melchiorów. Przed śmiercią prosił kompozytora, by muzyka na jego pogrzebie miała rytm dostosowany do małych kroków, bo za trumną pójdzie wiele dzieci. Pochowano go na cmentarzu Assistens w Kopenhadze, w grobie rodziny Collinów.

Baśnie Andersena przełożono na ponad sto dwadzieścia języków. Na ich podstawie powstały balety, opery i filmy, między innymi Mała syrenka Disneya z 1989 roku. W 1956 roku IBBY ustanowiła Nagrodę im. Hansa Christiana Andersena dla najwybitniejszych twórców książek dla dzieci. W rocznicę urodzin pisarza, 2 kwietnia, obchodzi się Międzynarodowy Dzień Książki dla Dzieci. W Odense działa muzeum Andersena, a w Polsce jego imię noszą ulice, szkoły, przedszkola i teatr w Lublinie.