Mark Twain

Wczesne życie i edukacja

Samuel Langhorne Clemens urodził się 30 listopada 1835 roku w osadzie Florida w stanie Missouri. Był szóstym z siedmiorga dzieci Jane Lampton i Johna Marshalla Clemensa, prawnika i sędziego. Tylko troje jego rodzeństwa przeżyło dzieciństwo. Gdy był małym chłopcem, rodzina przeniosła się do Hannibal, portowego miasteczka nad Missisipi. W Missouri istniało wtedy niewolnictwo, które pisarz później opisywał w swoich książkach.

W 1847 roku ojciec zmarł na zapalenie płuc. Rok później Sam skończył naukę po piątej klasie i poszedł na praktykę do drukarni. Od 1851 roku pracował jako zecer i pisał zabawne teksty do gazety starszego brata, Oriona. W wieku osiemnastu lat opuścił Hannibal i pracował jako drukarz w Nowym Jorku, Filadelfii, St. Louis i Cincinnati. Wieczorami kształcił się sam w bibliotekach publicznych.

Debiut i pierwsze dzieła

Jako młody człowiek Clemens spełnił chłopięce marzenie i został pilotem parowców na Missisipi. Uczył go doświadczony pilot Horace Bixby, a na licencję pracował ponad dwa lata. Z tej pracy wziął się pseudonim. „Mark twain” to okrzyk pomiarowego, oznaczający głębokość dwóch sążni, czyli bezpieczną wodę dla parowca. W 1858 roku jego młodszy brat Henry zginął po wybuchu kotła na parowcu, na którym Sam załatwił mu pracę. Pisarz do końca życia czuł się za to winny.

Wojna secesyjna w 1861 roku przerwała żeglugę na rzece. Clemens przez dwa tygodnie służył w ochotniczym oddziale konfederatów, a potem wyjechał z bratem Orionem do Nevady. Bez powodzenia próbował szczęścia w kopalniach srebra i zaczął pisać do gazety „Territorial Enterprise” w Virginia City. 3 lutego 1863 roku pierwszy raz podpisał tekst jako Mark Twain. W 1864 roku przeniósł się do San Francisco. Rok później opowiadanie O sławnej skaczącej żabie z Calaveras przyniosło mu rozgłos w całym kraju.

Kontekst historyczny

Dzieciństwo Twaina przypadło na czasy, gdy Missisipi była główną drogą handlu, a miasteczka nad nią żyły z parowców. Na Zachodzie trwało osadnictwo, a w Missouri, stanie niewolniczym, czarnoskórzy pracowali w domach białych. Twain dorastał w świecie, który po wojnie secesyjnej (1861–1865) i zniesieniu niewolnictwa przestał istnieć. W Przygodach Tomka Sawyera i Przygodach Hucka Finna opisał go z perspektywy dorosłego, który pamięta zarówno urok, jak i okrucieństwo tamtych lat.

Dorosłe życie pisarza przypadło na okres szybkiego bogacenia się Ameryki. Powieść Pozłacany wiek (1873), napisana wspólnie z Charlesem Dudleyem Warnerem, dała nazwę całej epoce, w której obok wielkich fortun rosły korupcja i chciwość. Twain fascynował się techniką, przyjaźnił się z Nikolą Teslą i inwestował w wynalazki. Pod koniec życia był wiceprzewodniczącym Ligi Antyimperialistycznej i ostro krytykował amerykańską wojnę na Filipinach.

Dojrzałość twórcza

W 1867 roku Twain popłynął jako korespondent statkiem „Quaker City” do Europy i na Bliski Wschód. Relację z podróży wydał jako Prostaczków za granicą (1869). W czasie rejsu poznał Charlesa Langdona, który pokazał mu zdjęcie siostry, Olivii. W lutym 1870 roku Twain ożenił się z nią w Elmirze. Ich syn Langdon zmarł w wieku dziewiętnastu miesięcy, a córkami były Susy, Clara i Jean. Od 1873 roku rodzina mieszkała w Hartford w stanie Connecticut, a lata spędzała na farmie w pobliżu Elmiry.

W Hartford powstały najsłynniejsze książki pisarza, Przygody Tomka Sawyera (1876), Książę i żebrak (1881), Przygody Hucka Finna (1884) i Jankes na dworze króla Artura (1889). W 1883 roku wydał wspomnienia Życie na Missisipi. Twain był też sławnym mówcą, który bawił publiczność w Ameryce i Europie. Stracił jednak majątek na nieudanej maszynie do składania czcionek i na własnym wydawnictwie. W 1894 roku ogłosił bankructwo, a potem wyruszył w podróż dookoła świata z odczytami. Spłacił wszystkich wierzycieli, choć prawo już go do tego nie zmuszało.

Spuścizna i znaczenie

Ostatnie lata życia przyniosły pisarzowi wiele cierpienia. W 1896 roku na zapalenie opon mózgowych zmarła jego córka Susy, w 1904 roku żona, a w Wigilię 1909 roku córka Jean. Twain urodził się krótko po przejściu komety Halleya i przepowiadał, że odejdzie razem z nią. Zmarł na atak serca 21 kwietnia 1910 roku w swoim domu Stormfield w Redding w stanie Connecticut, dzień po tym, jak kometa znalazła się najbliżej Słońca. Pochowano go na cmentarzu Woodlawn w Elmirze.

William Faulkner nazwał Twaina „ojcem amerykańskiej literatury”, a Ernest Hemingway uważał, że cała nowoczesna literatura amerykańska wyrasta z Przygód Hucka Finna. Twain pokazał, że potoczny język zwykłych ludzi może być językiem wielkiej literatury. Miał też związek z Polską. W Wiedniu odwiedził wynalazcę Jana Szczepanika i opisał go w opowiadaniu The Austrian Edison Keeping School Again (1898). Pierwszy tom jego autobiografii ukazał się w 2010 roku, sto lat po śmierci, zgodnie z życzeniem autora. W Wolnych Lekturach można przeczytać po polsku między innymi Przygody Tomka Sawyera, Przygody Hucka Finna i Księcia i żebraka.