Bruno Schulz
Polski prozaik i grafik żydowskiego pochodzenia z Drohobycza, autor „Sklepów cynamonowych” i „Sanatorium pod Klepsydrą”. Zginął zastrzelony przez gestapowca w 1942 roku.
Wczesne życie i edukacja
Bruno Schulz urodził się 12 lipca 1892 roku w Drohobyczu niedaleko Lwowa, w Galicji należącej wtedy do Austro-Węgier. Jego rodzicami byli Jakub Schulz i Henrietta z domu Kuhmerker. Był najmłodszym z rodzeństwa. Rodzina należała do gminy żydowskiej, ale w domu mówiono po polsku. Mieszkali na piętrze narożnej kamienicy przy Rynku, a na parterze mieścił się ich sklep z tekstyliami. Ten dom można odnaleźć w Sklepach cynamonowych.
W latach 1902–1910 Schulz uczył się w drohobyckim gimnazjum i zdał maturę z wyróżnieniem. Zaczął studiować architekturę na Politechnice Lwowskiej, ale przerwał naukę z powodu ciężkiej choroby. W czasie I wojny światowej przebywał z rodziną w Wiedniu, gdzie przez pewien czas uczęszczał na zajęcia na politechnice i bywał w Akademii Sztuk Pięknych. Żadnych studiów nie ukończył. W 1915 roku zmarł jego ojciec.
Debiut i pierwsze dzieła
Schulz zaczynał jako grafik. W latach 1920–1922 wykonał techniką cliché-verre cykl grafik Xięga bałwochwalcza, pełen kobiet-idoli i upokorzonych mężczyzn. Od 1924 roku uczył rysunku i prac ręcznych w gimnazjum w Drohobyczu, choć nie lubił tej pracy. Od połowy lat 20. pisał opowiadania, których szkice wysyłał w listach do przyjaciół, między innymi Debory Vogel.
W 1933 roku pomogła mu Zofia Nałkowska, która ciepło przyjęła rękopis Sklepów cynamonowych. W tym samym roku „Wiadomości Literackie” wydrukowały opowiadanie Ptaki. Cały tom ukazał się w grudniu 1933 roku w wydawnictwie „Rój”, z datą 1934. Część krytyków przyjęła go entuzjastycznie, część z niechęcią, ale skromny nauczyciel z Drohobycza niemal z dnia na dzień stał się znanym pisarzem.
Kontekst historyczny
Schulz dorastał w wielonarodowym Drohobyczu, mieście naftowym monarchii austro-węgierskiej, a dorosłe życie spędził w odrodzonej Polsce. Był Żydem piszącym po polsku i znającym niemiecki. W jego prozie prawie nie ma wielkiej historii. Zamiast niej jest mityczny świat dzieciństwa i prowincjonalnego miasta.
We wrześniu 1939 roku, po krótkim pobycie wojsk niemieckich, Drohobycz zajęła Armia Czerwona. Schulz uczył dalej w szkole i musiał malować propagandowe obrazy. W 1941 roku miasto zajęli Niemcy. Schulz trafił do getta. Gestapowiec Felix Landau wykorzystywał jego talent, każąc mu malować ściany swojej willi. 19 listopada 1942 roku, w dniu nazwanym „czarnym czwartkiem”, Schulz zginął zastrzelony przez gestapowca na ulicy Drohobycza. Według jednej z wersji zabił go Karl Günther, skłócony z Landauem. Miejsce pochówku nie jest znane.
Dojrzałość twórcza
W 1937 roku ukazał się drugi zbiór opowiadań, Sanatorium pod Klepsydrą, również nakładem „Roju”. Rok później Schulz otrzymał Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury. Pisał też eseje i recenzje oraz korespondował z Witoldem Gombrowiczem, Stanisławem Ignacym Witkiewiczem i innymi pisarzami. Zilustrował pierwsze wydanie Ferdydurke Gombrowicza.
W 1936 roku ukazał się pierwszy polski przekład Procesu Franza Kafki, sygnowany nazwiskiem Schulza. Większość badaczy uważa dziś, że przełożyła go jego narzeczona, Józefina Szelińska, a Schulz tylko przejrzał tekst i wprowadził poprawki. Zaręczyny zerwano w 1937 roku. Pod koniec życia Schulz pracował nad powieścią Mesjasz, której rękopis zaginął w czasie wojny, tak jak kilka późnych opowiadań.
Spuścizna i znaczenie
Dorobek pisarski Schulza jest niewielki, ale uznaje się go za jednego z najwybitniejszych prozaików polskich XX wieku. Jego sposób pisania, który sam nazwał mityzacją rzeczywistości, porównuje się do prozy Kafki i surrealizmu. Badaczem życia i twórczości Schulza był przez dziesięciolecia Jerzy Ficowski, autor książki Regiony wielkiej herezji. W 1975 roku wydano zbiór listów pisarza.
Na podstawie prozy Schulza Wojciech Jerzy Has nakręcił w 1973 roku film Sanatorium pod Klepsydrą, a bracia Quay w 1986 roku częściowo animowany film krótkometrażowy Street of Crocodiles (Ulica krokodyli). W 2001 roku w Drohobyczu odkryto malowidła, które Schulz wykonał w willi Landaua. Część z nich wywieziono do Instytutu Jad Waszem w Jerozolimie, co wywołało międzynarodowy spór. Senat RP ogłosił rok 2022 Rokiem Brunona Schulza.
Twórczość — Bruno Schulz
5 pozycji w układzie chronologicznym.
| Tytuł | Gatunek | Rok |
|---|---|---|
| Xięga bałwochwalcza | cykl grafik | 1920–1922 |
| Sklepy cynamonowe | zbiór opowiadań | 1933 (z datą 1934) |
| Proces (przekład powieści Franza Kafki, sygnowany nazwiskiem Schulza) | przekład | 1936 |
| Sanatorium pod Klepsydrą | zbiór opowiadań | 1937 |
| Księga listów | listy (wydanie pośmiertne) | 1975 |
Częste pytania — Bruno Schulz
Kim był Bruno Schulz?
Polskim prozaikiem, grafikiem i rysownikiem żydowskiego pochodzenia z Drohobycza. Napisał dwa zbiory opowiadań, „Sklepy cynamonowe” i „Sanatorium pod Klepsydrą”.
Kiedy i gdzie urodził się Bruno Schulz?
12 lipca 1892 roku w Drohobyczu niedaleko Lwowa, w Galicji, która należała wtedy do Austro-Węgier.
Jak zginął Bruno Schulz?
Został zastrzelony przez gestapowca na ulicy Drohobycza 19 listopada 1942 roku. Według jednej z wersji zabójcą był Karl Günther. Miejsce pochówku pisarza nie jest znane.
Czym zajmował się Schulz poza pisaniem?
Był grafikiem i rysownikiem. Od 1924 roku uczył rysunku i prac ręcznych w gimnazjum w Drohobyczu, które sam wcześniej ukończył.
Kto pomógł Schulzowi wydać „Sklepy cynamonowe”?
Zofia Nałkowska. Wcześniej bezskutecznie szukali wydawcy Debora Vogel i Stefan Szuman.
Jaką rolę w życiu Schulza odegrała Debora Vogel?
Była jego przyjaciółką, pisarką i krytyczką. Schulz wysyłał jej w listach szkice opowiadań, które weszły potem do „Sklepów cynamonowych”, a ona próbowała pomóc mu je wydać.
Czym jest „Xięga bałwochwalcza”?
To cykl grafik wykonanych przez Schulza w latach 1920–1922 techniką cliché-verre. Przedstawia kobiety-idole i podporządkowanych im mężczyzn.
Czy Schulz przetłumaczył „Proces” Kafki?
Przekład z 1936 roku ukazał się pod jego nazwiskiem. Większość badaczy uważa jednak, że przełożyła go narzeczona Schulza, Józefina Szelińska, a on tylko poprawiał tekst.
Czym był „Mesjasz”?
Powieścią, nad którą Schulz pracował pod koniec życia. Jej rękopis zaginął w czasie wojny.
Jakie nagrody otrzymał Bruno Schulz?
W 1938 roku Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury.
Jakie filmy powstały na podstawie prozy Schulza?
Między innymi „Sanatorium pod Klepsydrą” Wojciecha Jerzego Hasa z 1973 roku i częściowo animowany film „Street of Crocodiles” („Ulica krokodyli”) braci Quay z 1986 roku.
Czym są freski Schulza z Drohobycza?
To malowidła, które Schulz wykonał w czasie wojny na polecenie gestapowca Feliksa Landaua. Odkryto je w 2001 roku, a część wywieziono do Instytutu Jad Waszem, co wywołało międzynarodowy spór.