Honoré de Balzac

Wczesne życie i edukacja

Honoré de Balzac urodził się 20 maja 1799 roku w Tours. Jego ojciec, Bernard-François, pochodził z chłopskiej rodziny o nazwisku Balssa i dorobił się w służbie państwowej. Matka była o ponad trzydzieści lat młodsza od męża. Zaraz po urodzeniu chłopiec trafił do mamki i wrócił do domu dopiero jako kilkulatek. Przez całe życie miał poczucie, że matka go nie kochała. Najbliższa była mu młodsza siostra Laura.

W latach 1807–1813 Balzac uczył się w surowym kolegium oratorianów w Vendôme. Czytał tam bez wyboru wszystko, co wpadło mu w ręce, aż wycieńczonego odesłano go do domu. Wspomnienia z tej szkoły opisał później w powieści Ludwik Lambert. W 1814 roku rodzina przeniosła się do Paryża. Od 1816 roku Balzac studiował prawo i pracował jako aplikant w kancelariach adwokackiej i notarialnej. To doświadczenie wykorzystał w wielu powieściach, na przykład w postaci adwokata Derville’a.

Debiut i pierwsze dzieła

W 1819 roku Balzac porzucił prawo i postanowił zostać pisarzem. Zamieszkał na poddaszu w Paryżu, a rodzina dała mu dwa lata na sprawdzenie się. Napisał wierszowaną tragedię Cromwell (1820), która nie spodobała się bliskim. Potem przez kilka lat pisał szybko i dla zarobku powieści przygodowe i sensacyjne pod pseudonimami, między innymi Lord R’Hoone i Horace de Saint-Aubin. Później sam wyrażał się o nich lekceważąco.

W latach 1825–1828 próbował sił jako wydawca, drukarz i właściciel odlewni czcionek. Wszystkie przedsięwzięcia skończyły się bankructwem i długami, których nie spłacił do końca życia. Sukces przyniosła mu dopiero powieść Szuanie (1829), pierwsza wydana pod własnym nazwiskiem, oraz Fizjologia małżeństwa z tego samego roku. Na początku lat trzydziestych pisarz zaczął używać szlacheckiej formy nazwiska, de Balzac.

Kontekst historyczny

Balzac dorastał w czasach Napoleona, a jako pisarz działał w okresie restauracji Burbonów i monarchii lipcowej Ludwika Filipa. Była to epoka szybkiego bogacenia się mieszczaństwa, kariery bankierów i spekulantów oraz słabnącej pozycji dawnej arystokracji. Pieniądz stawał się najważniejszą siłą społeczną. Balzac uważał się za zwolennika monarchii i Kościoła, ale w powieściach bezlitośnie pokazywał chciwość i obłudę wszystkich warstw.

Wzorem był dla niego Walter Scott, twórca powieści historycznej. Balzac chciał jednak pisać historię obyczajów współczesnych, której nie opisali historycy. Inspirowały go też nauki przyrodnicze. Tak jak przyrodnicy opisywali gatunki zwierząt, on chciał opisać gatunki społeczne, czyli typy ludzi swojej epoki. W tym sensie stał się jednym z twórców realizmu.

Dojrzałość twórcza

Od 1830 roku Balzac pisał w niezwykłym tempie, często nocami, przy dużej ilości kawy. Bez końca poprawiał korekty. Wydał Jaszczura (1831), Pułkownika Chaberta (1832), Eugenię Grandet (1833) i Ojca Goriota (1835). W tej ostatniej powieści po raz pierwszy świadomie zastosował powracające postacie i odtąd łączył utwory w jeden cykl. W 1842 roku napisał przedmowę do zbiorowego wydania, które nazwał Komedią ludzką. Cykl objął około dziewięćdziesięciu powieści i opowiadań, między innymi Stracone złudzenia, Blaski i nędze życia kurtyzany, Kuzynkę Bietkę i Kuzyna Ponsa.

W 1832 roku Balzac dostał list od anonimowej czytelniczki z Odessy. Była nią Ewelina Hańska, polska ziemianka. Po raz pierwszy spotkali się w 1833 roku w Szwajcarii i przez wiele lat korespondowali. Po śmierci jej męża Balzac starał się o jej rękę. Ślub odbył się 14 marca 1850 roku w Berdyczowie. Wiosną małżonkowie przyjechali do Paryża, ale pisarz był już ciężko chory na serce. Zmarł 18 sierpnia 1850 roku.

Spuścizna i znaczenie

Balzaca pochowano na cmentarzu Père-Lachaise, a mowę nad jego grobem wygłosił Victor Hugo. Komedia ludzka pozostała niedokończona, ale już w tej postaci jest jednym z największych dzieł literatury europejskiej. Z twórczości Balzaca czerpali Gustave Flaubert, Émile Zola, Marcel Proust i Henry James. Pomysł cyklu powieści z powracającymi bohaterami przejęło wielu późniejszych pisarzy. Rzeźbiarz Auguste Rodin poświęcił mu słynny pomnik.

W Polsce Balzaca tłumaczono już w XIX wieku, między innymi w wydaniu Komedii ludzkiej Salomona Lewentala, z którego pochodzi przekład Ojca Goriota Amelii Bortnowskiej. Od 1909 roku kilkadziesiąt jego utworów przełożył Tadeusz Boy-Żeleński. Z tytułu powieści Kobieta trzydziestoletnia wzięło się polskie określenie „kobieta w wieku balzakowskim”. Powieści Balzaca wielokrotnie ekranizowano, a jego związek z Eweliną Hańską pokazał polsko-francuski serial Wielka miłość Balzaka z 1973 roku.