Jan Kochanowski

Wczesne życie i edukacja

Jan Kochanowski urodził się w 1530 roku w Sycynie, wsi niedaleko Zwolenia. Dokładna data urodzenia nie jest znana. Był synem Piotra Kochanowskiego herbu Korwin, sędziego ziemskiego sandomierskiego, i Anny z Białaczowskich. Rodzice mieli jedenaścioro dzieci. Poetą był też brat Jana, Mikołaj, a inny brat, Andrzej, przełożył Eneidę Wergiliusza.

W 1544 roku Kochanowski zapisał się na Akademię Krakowską. W latach 1551–1552 przebywał w Królewcu, w Prusach Książęcych, a w połowie 1552 roku wyjechał do Padwy. Studiował tam do 1555 roku i był przez pewien czas konsyliarzem nacji polskiej na uniwersytecie. Do Włoch wracał jeszcze dwukrotnie. Poznał tam m.in. Jana Zamoyskiego i Łukasza Górnickiego. Pod koniec 1558 roku wyjechał do Francji, a w maju 1559 roku na stałe wrócił do kraju.

Debiut i pierwsze dzieła

Za najstarszy pewnie datowany wiersz Kochanowskiego uchodzi łaciński epigramat z 1552 roku, wpisany w Królewcu do egzemplarza tragedii Seneki. W młodości poeta pisał głównie po łacinie, m.in. elegie i epigramaty, które w poprawionej formie wydał dopiero pod koniec życia.

Za debiut książkowy uważa się zwykle utwór O śmierci Jana Tarnowskiego, wydany w Krakowie w 1561 roku. Wcześniej, bez nazwiska autora, wydrukowano jego łacińskie epitafium Erazma Kretkowskiego. W 1562 roku ukazała się Zuzanna, poemat na motywach biblijnych. Wkrótce potem poeta wydał Szachy, żartobliwy poemat o partii szachów, w której stawką jest ręka królewny. Wydał też Satyra albo Dzikiego męża i Zgodę, utwory o sprawach Rzeczypospolitej.

Kontekst historyczny

Kochanowski żył w czasach rozkwitu polskiego odrodzenia. Kultura renesansu docierała do Polski z Włoch, a polska szlachta studiowała w Padwie i Bolonii. Język polski zaczynał wypierać łacinę w literaturze, czemu sprzyjali drukarze krakowscy. W Drukarni Łazarzowej ukazała się znaczna część dzieł poety.

W latach 60. XVI wieku poeta związał się z dworem. Dzięki podkanclerzemu Piotrowi Myszkowskiemu został sekretarzem królewskim Zygmunta Augusta i otrzymał dochodowe beneficja kościelne, m.in. probostwo w Poznaniu i w Zwoleniu, choć nie przyjął święceń. W 1569 roku uczestniczył w sejmie lubelskim, na którym złożono drugi hołd pruski. Po śmierci ostatniego Jagiellona brał udział w elekcji Henryka Walezego w 1573 roku, a po jego ucieczce z kraju także w kolejnej elekcji. Panowanie Stefana Batorego przyniosło wojnę z Moskwą, którą poeta opisał w kilku utworach.

Dojrzałość twórcza

W 1559 roku Kochanowski odziedziczył po rodzicach Czarnolas, a w 1574 roku osiadł tam na stałe. Ożenił się z Dorotą z Podlodowskich. W 1579 roku Stefan Batory mianował go wojskim sandomierskim. W Czarnolesie powstały najważniejsze dzieła poety. W 1578 roku wystawiono w Jazdowie i wydano Odprawę posłów greckich, pierwszą polską tragedię wzorowaną na antycznej. W 1579 roku ukazał się Psałterz Dawidów, poetycki przekład psalmów, do którego melodie skomponował Mikołaj Gomółka (wydane w 1580 roku).

Lata czarnoleskie przyniosły też rodzinne nieszczęścia. W 1577 roku zmarł brat poety, Kasper, a niedługo później dwie córki, Urszula i Hanna. Po śmierci Urszuli powstały Treny, wydane w 1580 roku. W 1584 roku ukazały się Fraszki. Kochanowski zmarł nagle 22 sierpnia 1584 roku w Lublinie. Przyjechał tam, by zabiegać u króla o ukaranie winnych śmierci swojego szwagra. Jego szczątki spoczęły w kościele w Zwoleniu.

Spuścizna i znaczenie

Wiele utworów ukazało się już po śmierci poety. W 1586 roku wydano Pieśni w dwóch księgach, w 1587 roku Proporzec albo hołd pruski, a w 1590 roku zbiór Fragmenta albo Pozostałe pisma. Kochanowski uchodzi za poetę, który najbardziej przyczynił się do rozwoju polskiego języka literackiego. Wprowadził do polszczyzny wiele gatunków i form wierszowych znanych z literatury antycznej i włoskiej, a jego styl naśladowano przez całe następne stulecie.

Od połowy XVIII wieku Kochanowski jest uważany za klasyka literatury polskiej. Do jego poezji nawiązywali m.in. Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Bolesław Leśmian i Julian Tuwim. Jan Matejko namalował obraz Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki, a w Czarnolesie działa muzeum poety. Utwory Kochanowskiego, przede wszystkim Treny, Fraszki, Pieśni i Odprawa posłów greckich, należą do kanonu lektur szkolnych.