Jankiel — charakterystyka postaci
Arendarz karczmy, cymbalista, powiernik Robaka w utworze Pan Tadeusz. Cechy z uzasadnieniem, cytaty i miejsce postaci w świecie przedstawionym.
Jankiel od wielu lat dzierżawi karczmę i nikt — ani chłopi, ani szlachta — nigdy nie poskarżył się na niego we dworze. Rachuje się ostrożnie, ale bez oszukaństwa; nie broni zabawy, lecz nie znosi pijaństwa. Wziął w dzierżawę obie okoliczne karczmy i pogodził ich dawne spory, a przy jego stole nawet Gerwazy i Protazy tłumią urazy. Jest podrabinkiem w pobliskim mieście, zna się na handlu zbożowym i wiciniarskim, i wszędzie bywa mile widzianym doradcą.
Mickiewicz podsumowuje go jednym zdaniem: „Miał także sławę dobrego Polaka”. Choć Żyd, mówi czystą polszczyzną i szczególnie lubi pieśni narodowe, których mnóstwo przywoził zza Niemna — kołomyjki z Halicza, mazury z Warszawy. Wieść niosła, że to właśnie on pierwszy przywiózł w te strony i upowszechnił piosenkę, którą polskim legionom zagrały trąby we Włoszech.
Jest też człowiekiem konspiracji. Z księdzem Robakiem znali się za młodu gdzieś w obcych krajach; bernardyn chadza nocą do karczmy i naradza się z nim po cichu o ważnych rzeczach. Karczma Jankiela to węzeł wiadomości i punkt, przez który przechodzi emisariusz — kontakty kupieckie i zaufanie okolicy czynią z arendarza idealnego pośrednika w przygotowaniu powstania.
Jego wielka chwila przychodzi w ostatniej księdze. Namówiony przez Zosię — „Wszak to me zaręczyny: zagrajże Jankielu!” — bierze odwieszone dawno cymbały i gra historię ostatnich dwudziestu lat: Konstytucję 3 maja, targowicę, rzeź Pragi, tułaczkę, aż po Mazurka Dąbrowskiego. Grę kończy, patrząc na generała Dąbrowskiego, i wybucha płaczem. Muzyka mówi tu to, czego nie da się powiedzieć wprost.
Cechy — Jankiel
| Cecha | Uzasadnienie w tekście |
|---|---|
| Uczciwość | Przez lata prowadzi karczmę tak, że nikt z włości ani ze szlachty nie zaniósł na niego skargi. |
| Autorytet | Godzi zwaśnionych; nawet Gerwazy i Protazy przy nim milkną. Jest podrabinkiem i doradcą okolicy. |
| Patriotyzm | „Miał także sławę dobrego Polaka”; zbiera i rozpowszechnia pieśni narodowe. |
| Mistrzostwo muzyczne | Wirtuoz cymbałów, który dawniej chadzał po dworach i zdumiewał graniem. |
| Dyskrecja | Nocami naradza się z Robakiem, znanym mu jeszcze z zagranicy, i milczy o tym wobec wszystkich. |
Częste pytania — Jankiel
Kim jest Jankiel w „Panu Tadeuszu”?
To stary Żyd, arendarz miejscowej karczmy, podrabinek w pobliskim mieście i wirtuoz cymbałów. Cieszy się powszechnym szacunkiem: godzi zwaśnionych, doradza w handlu i uchodzi w okolicy za „dobrego Polaka”.
Na czym polega koncert Jankiela?
To gra na cymbałach w ostatniej księdze, w której Jankiel muzyką opowiada najnowszą historię Polski: Konstytucję 3 maja, targowicę, rzeź Pragi, losy tułaczy i wreszcie Mazurka Dąbrowskiego. Grając, patrzy na generała Dąbrowskiego i płacze.
Dlaczego Jankiel zgodził się zagrać?
Wzbraniał się, twierdząc, że ręce mu zgrubiały i odwykł od grania. Przekonała go Zosia, która podała mu drążki i przypomniała obietnicę: „Wszak to me zaręczyny: zagrajże Jankielu! Wszak nieraz przyrzekałeś grać na mym weselu?”.
Jaki jest związek Jankiela z księdzem Robakiem?
Znali się za młodu gdzieś za granicą. Robak chadza nocą do karczmy i naradza się z Jankielem o ważnych sprawach — arendarz jest jego zaufanym współpracownikiem w przygotowaniu powstania na Litwie.
Dlaczego Jankiel jest ważną postacią?
Bo pokazuje polskiego Żyda jako współgospodarza wspólnej ojczyzny: wtopionego w miejscową społeczność, cieszącego się autorytetem i zaangażowanego w sprawę narodową. Jego koncert jest jednym z najważniejszych fragmentów poematu.
Czy Jankiel to postać historyczna?
Nie, to postać literacka. Mickiewicz zbudował ją jednak z realiów kresowych zaścianków, w których żydowski arendarz był stałym elementem życia wsi — a rolę muzykanta-cymbalisty pełniły prawdziwe, znane w regionie osoby.