Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek (czterech prawych i sześciu lewych)

O książce

Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek (czterech prawych i sześciu lewych) to zbiór opowiadań Justyny Bednarek z ilustracjami Daniela de Latoura. Książka wyszła w 2015 roku w warszawskim wydawnictwie Poradnia K i liczy 160 stron. Otworzyła cykl o skarpetkach, do którego autorka wciąż dopisuje nowe tomy.

Wszystko zaczyna się w domu Basi, którą bliscy nazywają Małą Be. Mama od dawna widzi, że z prania wracają pojedyncze skarpetki. Wezwany hydraulik nie znajduje usterki w pralce, ale odkrywa pod nią dziurę w podłodze. Tędy skarpetki uciekają w świat. Każde z dziesięciu opowiadań mówi o losach jednej z nich.

Uciekinierki bardzo się od siebie różnią. Jedna marzy o sławie, inna czuje się samotna, a jeszcze inna nie może usiedzieć w miejscu. Poza domem prawie każda spotyka kogoś, kto potrzebuje pomocy. Skarpetki ratują myszy przed jastrzębiem i kotka przed złym chłopcem, godzą skłóconych ludzi i rozweselają chore dziecko.

Książka znajduje się na liście propozycji lektur do wspólnego i indywidualnego czytania w klasach I–III szkoły podstawowej. Trafiła tam w 2017 roku i została po zmianach z 2021 i 2024 roku. Opracowanie obejmuje całą książkę, czyli wstęp, dziesięć opowieści i epilog. Utwór jest chroniony prawem autorskim, dlatego opracowanie nie zawiera cytatów.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się współcześnie, choć autorka nie podaje dat. Bohaterowie oglądają seriale, chodzą do kawiarni i wzywają hydraulika, tak jak dzisiejsze rodziny. Tuż obok zwykłego miasta zaczyna się jednak świat baśni. Mieszka w nim król, który pokonał smoka, rosną róże bijące się nocą o kostki z kurczaka, a stateczek płynie do Hilo, gdzie dożywają swoich dni stare okręty.

Punktem wyjścia każdej historii jest ten sam dom. Potem skarpetki rozchodzą się w różne strony. Miejsca akcji:

• mieszkanie Małej Be, a w nim łazienka z pralką i koszem na brudną bieliznę;
• ciemny tunel pod podłogą, do którego prowadzi dziura pod pralką;
• plan serialu, na którym czarna skarpetka wygrywa casting;
• łąka, na której szara skarpetka znajduje mysie sieroty;
• ulica z manifestacją, na którą granatowa skarpetka wychodzi przez studzienkę;
• miejski park, w którym mieszka bezdomny król;
• zamek, do którego król wraca z królową;
• podwórko, na którym wełniana skarpetka broni rudego kotka;
• ogródki działkowe z różami i konkurs na najpiękniejszy kwiat;
• brzeg morza i statek płynący do Hilo;
• las bukowy z wronim gniazdem;
• kawiarnia, z której znikają kocie języczki;
• szpital, w którym leży Kajtek.

Kluczowe wątki

Tajemnica znikających skarpetek. Prawie każdy dom ma szufladę pełną skarpetek bez pary. Autorka wymyśla na to zabawne wyjaśnienie. Skarpetki nie giną, tylko same uciekają, bo chcą przeżyć coś ciekawego.

Ucieczka i nowe życie. Każda bohaterka ma powód, żeby opuścić kosz z praniem. Jedną wyśmiewają inne ubrania, druga boi się wyrzucenia, trzecia się nudzi. Ucieczka otwiera przed nimi nową drogę.

Pomoc słabszym. Szara skarpetka przygarnia myszy, wełniana ratuje kotka, włoska ogrzewa stopę bezdomnego, a skarpetka w kropki rozwesela chorego chłopca. Za każdym razem drobna, niepozorna bohaterka zmienia czyjś los na lepsze.

Kariera i sława. Niektóre skarpetki robią w świecie karierę. Czarna zostaje aktorką, granatowa politykiem, a skarpetka taty prywatnym detektywem. Autorka opisuje ich sukcesy z przymrużeniem oka.

Rodzina i powrót do domu. Pasiasta skarpetka wyrusza w morze, ale tęskni za siostrą bliźniaczką i wraca. Szarą skarpetkę po latach odwiedza siostra i zostaje z nią na łące. Dwie skarpetki z jednej pary są ze sobą związane jak rodzeństwo.

Rama rodzinna. Mama i Mała Be pojawiają się na początku i na końcu książki. Nie wiedzą, co przeżyły uciekinierki, ale życzą im dobrze. Czytelnik zna więcej szczegółów niż one.

Geneza utworu

Justyna Bednarek przez wiele lat pracowała jako dziennikarka i redaktorka w pismach kobiecych. W 2004 roku wydała trzy krótkie wierszowane bajeczki o skrzacie Lenku. Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek oznaczały jej powrót do pisania dla dzieci, a wydawca nazywa je wręcz jej debiutem. Według wydawcy od tamtej pory autorka zajmuje się wyłącznie pisaniem.

Punktem wyjścia był codzienny kłopot, który zna niemal każda rodzina. Ilustracje narysował Daniel de Latour, z którym pisarka stworzyła potem kolejne książki. Po zbiór sięgały też teatry, między innymi warszawski Baj, krakowska Groteska i słupska Tęcza.

Książka szybko zdobyła uznanie. Była nominowana do tytułu Książki Roku 2015 Polskiej Sekcji IBBY i walczyła o miano Najpiękniejszej Książki Roku w konkursie Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. W 2016 roku dostała Nagrodę Literacką m.st. Warszawy w kategorii literatury dziecięcej i pierwsze miejsce w konkursie Empiku Przecinek i Kropka. Potem ukazały się dalsze tomy, między innymi Nowe przygody skarpetek (jeszcze bardziej niesamowite) (2017), Banda Czarnej Frotté (2019) i Zielone piórko Zbigniewa (2020).

Znaczenie tytułu

Tytuł brzmi jak zapowiedź filmu przygodowego. Słowo „niesamowite” obiecuje coś wielkiego, a bohaterkami okazują się zwykłe skarpetki. Z tego zestawienia bierze się humor całej książki. Liczba w tytule mówi od razu, że czytelnik pozna dziesięć osobnych historii.

Dopisek w nawiasie, czyli „czterech prawych i sześciu lewych”, to żart. Zwykle nikt nie sprawdza, która skarpetka jest prawa, a która lewa. W tej książce ma to jednak znaczenie. Jedna prawa skarpetka podczas ucieczki skręca zawsze w lewo, a skarpetka polityk przekonuje ludzi, że to, co dla jednych jest prawą stroną, dla innych jest lewą. Nawias przypomina też, że każda bohaterka została bez pary i musi sobie radzić sama.

Kompozycja, narracja, język

Książka ma budowę ramową. Krótki wstęp opowiada o mamie, Małej Be i hydrauliku, który znajduje dziurę pod pralką. Potem następuje dziesięć opowieści, a na końcu epilog, w którym mama zauważa zniknięcie kolejnej skarpetki. Każda opowieść ma długi, żartobliwy tytuł, na przykład „Opowieść o skarpetce ósmej, która uszczelniła wronie gniazdo i zaprzyjaźniła się z wroną – bo wrony są fajne!”. Taki układ podają zgodnie omówienia, z których korzystaliśmy. Nagłówek „Wstęp” w naszym streszczeniu pochodzi od nas.

Opowieści można czytać osobno i w dowolnej kolejności. Przebiegają podobnie. Skarpetka jest nieszczęśliwa w koszu, ucieka przez tunel, trafia w nowe miejsce i znajduje tam swoje zadanie. Prawie każda historia kończy się dobrze.

Narrator opowiada w trzeciej osobie, ale chętnie zwraca się do czytelnika. W tytule czwartej opowieści droczy się z nim i nie zdradza, kim jest bezdomny. Język jest prosty, pełen gier słownych i dowcipów, które bawią też dorosłych. Rzeczy mówią i czują jak ludzie, a zwierzęta się kłócą i godzą. Kolorowe ilustracje Daniela de Latoura stanowią ważną część książki.