Albert Camus

Wczesne życie i edukacja

Albert Camus urodził się 7 listopada 1913 roku w Mondovi w Algierii Francuskiej. Jego ojciec Lucien był robotnikiem rolnym; powołany do wojska w 1914 roku, został ranny w bitwie nad Marną i zmarł w październiku tego samego roku w szpitalu wojskowym w Saint-Brieuc w Bretanii. Albert miał wtedy niespełna rok i przez całe życie znał ojca wyłącznie z dwóch zdań, które o nim opowiadano.

Matka, Catherine z domu Sintès, pochodziła z rodziny hiszpańskich osadników z Minorki. Była niepiśmienna, częściowo głucha i utrzymywała rodzinę, sprzątając cudze mieszkania. Camus wychowywał się w dwupokojowym mieszkaniu bez wody i elektryczności w robotniczej dzielnicy Algieru, razem z matką, babką i bratem.

Z tej sytuacji wyciągnął go nauczyciel Louis Germain, który wywalczył dla zdolnego chłopca stypendium do liceum. Camus nigdy o tym nie zapomniał — czterdzieści lat później zadedykował mu list napisany zaraz po odebraniu Nagrody Nobla. Studiował filozofię na uniwersytecie w Algierze, a kariery akademickiej i sportowej (był bramkarzem drużyny uniwersyteckiej) nie zrobił przez gruźlicę, która dopadła go w wieku siedemnastu lat i wracała do końca życia.

Debiut i pierwsze dzieła

Zaczynał jako dziennikarz. W „Alger républicain” pisał w latach trzydziestych reportaże o nędzy w Kabylii — teksty, które kosztowały gazetę przychylność władz. Prowadził też teatr, tłumaczył, adaptował, reżyserował; sceny nigdy nie porzucił.

W 1940 roku przeniósł się do Francji. Dwa lata później ukazały się jednocześnie dwie książki, które ustawiły jego pozycję na resztę stulecia: powieść „Obcy” i esej „Mit Syzyfa”. Pierwsza opowiada o człowieku skazanym na śmierć w praktyce za to, że nie płakał na pogrzebie matki; drugi tłumaczy, dlaczego świadomość absurdu nie jest powodem do samobójstwa.

W czasie okupacji Camus redagował konspiracyjne pismo „Combat”, jedno z najważniejszych w podziemnej Francji. Po wyzwoleniu pismo wyszło z ukrycia, a jego redaktor naczelny stał się jednym z głosów pokolenia — obok Sartre’a, z którym przyjaźnił się do czasu.

Kontekst historyczny

Camus należał do pokolenia, które dorosło między dwiema wojnami i musiało odpowiedzieć na pytanie, co zrobić z Europą po Oświęcimiu i Hiroszimie. Odpowiedź, której udzielał, była niepopularna po obu stronach: zło nie da się wytłumaczyć ani ostatecznie pokonać, ale można je ograniczać, jeśli odmówi się prawa do zabijania nawet w imię słusznej sprawy.

Ta postawa zderzała się z duchem epoki. Francuska lewica intelektualna usprawiedliwiała wtedy stalinowski terror jako cenę postępu. Kiedy w 1951 roku Camus wydał „Człowieka zbuntowanego”, w którym pokazał, jak bunt zmienia się w morderstwo i jak rewolucja pożera ludzi w imię przyszłości, Sartre zerwał z nim przyjaźń. Spór podzielił paryskie środowisko na lata.

Osobno stała sprawa Algierii. Camus, urodzony tam Francuz, nie potrafił opowiedzieć się ani za kolonialnym status quo, ani za terrorem walczącego o niepodległość Frontu Wyzwolenia Narodowego. Jego apel o zawieszenie broni wobec ludności cywilnej przepadł, a on sam był atakowany z obu stron.

Dojrzałość twórcza

„Dżuma” ukazała się w 1947 roku i była największym sukcesem wydawniczym jego życia. Camus pracował nad nią przez całą wojnę, wykorzystując własne doświadczenie rozłąki: chory na gruźlicę, utknął we francuskich górach, odcięty od żony, która została w Algierii, dokładnie tak jak bohaterowie jego powieści.

Potem przyszły dramaty „Stan oblężenia” i „Sprawiedliwi”, esej „Człowiek zbuntowany” (1951) i powieść „Upadek” (1956) — gorzki monolog byłego paryskiego adwokata, który w amsterdamskim barze opowiada obcym o własnym tchórzostwie.

W 1957 roku, mając czterdzieści cztery lata, dostał literacką Nagrodę Nobla — wtedy drugi najmłodszy laureat w historii. W uzasadnieniu napisano o twórczości, która z jasnowidzącą powagą oświetla problemy ludzkiego sumienia. Camus przyjął nagrodę z zakłopotaniem; uważał, że należała się André Malraux.

Spuścizna i znaczenie

Zginął 4 stycznia 1960 roku pod Villeblevin, w wieku czterdziestu sześciu lat. Wracał do Paryża samochodem prowadzonym przez przyjaciela i wydawcę Michela Gallimarda, który stracił panowanie nad autem i uderzył w drzewo. W torbie Camusa znaleziono rękopis nieukończonej powieści „Pierwszy człowiek”, wydanej dopiero w 1994 roku przez jego córkę. Pochowano go w Lourmarin w Prowansji.

Absurd, bunt i odmowa zabijania — trzy pojęcia, wokół których zbudował całą twórczość — okazały się trwalsze niż spory, w które był uwikłany. Sam odrzucał etykietę egzystencjalisty i nie chciał, żeby nazywać go filozofem; uważał się za pisarza, który myśli obrazami, a nie za twórcę systemu.

„Dżuma” przeżyła wszystkie swoje odczytania. Czytano ją jako alegorię okupacji, jako traktat o złu, jako książkę o solidarności. W 2020 roku, w czasie pandemii, wróciła na listy bestsellerów w kilkunastu krajach — z powodów, których autor nie mógł przewidzieć, a które potwierdziły ostatnie zdanie jego powieści.