Michaił Bułhakow

Wczesne życie i edukacja

Michaił Afanasjewicz Bułhakow urodził się 15 maja 1891 roku w Kijowie jako najstarsze z siedmiorga dzieci. Ojciec, Afanasij, był historykiem religii i profesorem Kijowskiej Akademii Duchownej; matka, Warwara z domu Pokrowska, prowadziła w Kijowie stancję dla krewnych przyjeżdżających na studia. Oboje pochodzili z rodzin duchownych — dom, w którym dorastał przyszły autor „Mistrza i Małgorzaty”, był domem teologicznym.

Mimo skromnych warunków rodzina interesowała się teatrem i muzyką, prowadząc nawet amatorską scenę. Ojciec zmarł na chorobę nerek w 1907 roku, gdy Michaił miał szesnaście lat. Chłopiec uczył się w Pierwszym Kijowskim Gimnazjum, a od 1909 studiował medycynę na Uniwersytecie św. Włodzimierza. W 1913 roku ożenił się z Tatianą Łappą.

Debiut i pierwsze dzieła

Studia skończył w 1916 roku i od razu został zmobilizowany, a potem skierowany do wsi Nikolskoje w guberni smoleńskiej. Prowadził tam z żoną szpital, w którym przez rok przyjął ponad piętnaście tysięcy pacjentów — z tego doświadczenia wyrosły później „Zapiski młodego lekarza”. Do tego okresu należy też uzależnienie od morfiny, z którego wyszedł około 1918 roku.

Lata wojny domowej przerzucały go między frontami: jako ochotnik, zmobilizowany, zbieg albo jeniec trafiał kolejno do oddziałów bolszewickich, Ukraińskiej Republiki Ludowej i białych. Na przełomie 1919 i 1920 roku, jako lekarz wojskowy, ewakuował się na Kaukaz i znalazł we Władykaukazie. Tam, na początku 1920 roku, podjął pracę dziennikarską i postanowił porzucić medycynę dla pisania.

Kontekst historyczny

W 1921 roku przeniósł się do Moskwy. Zaczynał od konferansjerki w małym teatrzyku i dorywczego reporterstwa, a od wiosny 1923 miał stałą pracę w gazecie kolejarzy „Gudok”, dla której napisał około stu felietonów. Śmierć matki w 1922 roku dała impuls do „Białej gwardii”, pomyślanej jako pomnik jej pamięci.

Od 1922 roku był inwigilowany przez GPU, a potem NKWD. W 1926 milicja skonfiskowała w jego mieszkaniu rękopis „Psiego serca”; zwrócono go po dwóch latach dzięki wstawiennictwu Gorkiego, a opublikowano dopiero w 1987. Wystawiane w MChAT „Dni Turbinów”, dramat oparty na „Białej gwardii”, zdjęto z afisza pod koniec lat dwudziestych i przywrócono w 1932 po osobistej interwencji Stalina — to Stalin umożliwił mu też pracę asystenta reżysera w Teatrze Artystycznym.

Świat, w którym żył, dostarczył mu materiału bezpośrednio: literackie stowarzyszenia rozdzielające przywileje, mieszkania komunalne, donosy, nagła znikliwość ludzi. Wszystko to trafiło potem do moskiewskich rozdziałów jego ostatniej powieści.

Dojrzałość twórcza

Pierwszą wersję powieści o diable w Moskwie, zatytułowaną „Konsultant z kopytem”, napisał w 1928 roku — i zniszczył ją, niezadowolony z efektu. Do pracy wrócił, szczególnie intensywnie od jesieni 1932; utwór doczekał się sześciu albo ośmiu redakcji, a ostateczny tytuł „Mistrz i Małgorzata” pojawił się dopiero w szóstej.

W 1931 roku zawarł trzecie i najtrwalsze małżeństwo — z Jeleną Siergiejewną Szyłowską, która porzuciła dla niego wygodne życie u boku generała i została pierwowzorem Małgorzaty. W 1934 roku odmówiono mu paszportu na wyjazd za granicę, co przeżył jako wstrząs. Napisana pod koniec lat trzydziestych sztuka „Batum” o młodym Stalinie nie została wystawiona.

28 maja 1938 roku postawił ostatnią kropkę w rękopisie powieści, zapisanym w sześciu zeszytach. Przepisywaniem na maszynie, pod dyktando wciąż wprowadzającego poprawki autora, zajęła się siostra żony, Olga Bokszanska. Jesienią 1939 pojawiły się pierwsze objawy choroby: gwałtowne bóle głowy i półślepota. Diagnoza brzmiała: nerczyca — ta sama choroba, na którą zmarł jego ojciec. Jako lekarz Bułhakow wiedział, co to znaczy. Zmarł 10 marca 1940 roku w Moskwie, poprawiając powieść do końca.

Spuścizna i znaczenie

„Mistrz i Małgorzata” czekał na druk ćwierć wieku. Ocenzurowana wersja ukazała się w miesięczniku „Moskwa” w numerach 11/1966 i 1/1967. Pierwsze polskie wydanie, w przekładzie Ireny Lewandowskiej i Witolda Dąbrowskiego, wyszło w 1969 roku w „Czytelniku” — na podstawie tekstu ocenzurowanego; w tym samym roku w RFN ukazało się pełne wydanie oryginału z zaznaczonymi skreśleniami cenzury, które uwzględniały już kolejne polskie edycje.

Dziś Bułhakow jest czytany na całym świecie, a jego powieść uchodzi za jedno z najważniejszych dzieł XX wieku. Późniejsze polskie przekłady — Andrzeja Drawicza z 1995 roku i rodziny Przebindów z 2016 — pokazują, jak żywy pozostaje ten tekst. Zdanie o tym, że rękopisy nie płoną, wypowiada w powieści Woland; jej własna historia wydawnicza jest najlepszym komentarzem do tych słów.