William Szekspir

Wczesne życie i edukacja

William Shakespeare został ochrzczony w Stratford-upon-Avon 26 kwietnia 1564 roku. Dokładnej daty urodzenia nie znamy; tradycyjnie obchodzi się ją 23 kwietnia, bo tego dnia — pięćdziesiąt dwa lata później — zmarł. Ojciec, John Shakespeare, był rękawicznikiem i miejskim rajcą, matka, Mary Arden, pochodziła z zamożnej rodziny ziemiańskiej. William był trzecim z ośmiorga dzieci i najstarszym synem, który dożył dorosłości.

Listy uczniów z tamtych lat nie zachowały się, ale biografowie są zgodni, że chodził do miejscowej King’s New School — bezpłatnej szkoły ufundowanej w 1553 roku, oddalonej o kilkaset metrów od domu, gdzie uczono łaciny, retoryki i autorów klasycznych. Uniwersytetu nigdy nie skończył. Mając osiemnaście lat ożenił się z Anne Hathaway; mieli troje dzieci — Susannę oraz bliźnięta Hamneta i Judith.

Debiut i pierwsze dzieła

O latach 1585–1592 nie wiadomo praktycznie nic; biografowie nazywają je „latami straconymi”. Pod koniec tego okresu Shakespeare jest już w Londynie: gra, pisze i jest współwłaścicielem („sharerem”) zespołu Lord Chamberlain’s Men. Zaczynał od komedii i kronik historycznych, w których wyrobił sobie wprawę w prowadzeniu wielkich, wielowątkowych fabuł.

Od 1594 roku jego sztuki zaczęto drukować w tanich wydaniach quarto, a od 1598 samo nazwisko na karcie tytułowej było już argumentem handlowym. Teatr okazał się dobrym interesem: w 1597 roku Shakespeare kupił New Place, drugi co do wielkości dom w Stratfordzie, a w 1605 zainwestował w udział w dziesięcinach parafialnych.

Kontekst historyczny

Pisał w Anglii elżbietańskiej, a potem jakobińskiej. W 1599 roku wspólnicy z jego zespołu postawili na południowym brzegu Tamizy własny teatr — Globe; w 1608 przejęli dodatkowo krytą scenę w Blackfriars. Teatr publiczny grał przy świetle dziennym, bez dekoracji i bez kobiet w obsadzie: role żeńskie powierzano chłopcom. Całą noc, las i pole bitwy musiało zbudować samo słowo — stąd u Shakespeare’a taka gęstość obrazów.

W 1603 roku na tron angielski wstąpił Jakub VI Szkocki jako Jakub I i objął zespół patronatem: Lord Chamberlain’s Men stali się King’s Men. Nowy król interesował się czarami — w 1597 wydał traktat Daemonologie, wznowiony w roku koronacji — a w listopadzie 1605 wykryto spisek prochowy. Oba te fakty odcisnęły się na „Makbecie”, sztuce o szkockim królobójstwie napisanej dla szkockiego monarchy.

Dojrzałość twórcza

Między rokiem 1600 a 1608 powstały wielkie tragedie: „Hamlet”, „Otello”, „Król Lear” i „Makbet”. To one ugruntowały pozycję Shakespeare’a i to na nich opiera się jego szkolna obecność do dziś. W 1609 roku ukazał się zbiór 154 sonetów.

W ostatniej fazie kariery pisał tragikomedie zwane romansami — „Opowieść zimową” i „Burzę” — i coraz częściej współpracował z innymi dramatopisarzami. Około 1613 roku, mając czterdzieści dziewięć lat, wycofał się do Stratfordu. Zmarł tam 23 kwietnia 1616 roku i został pochowany w kościele Świętej Trójcy. W testamencie zapisał żonie „moje drugie najlepsze łóżko” — zapis, o który badacze spierają się do dziś.

Spuścizna i znaczenie

Zachowany dorobek to około 39 sztuk, 154 sonety i trzy poematy. Ich przetrwanie nie było oczywiste: w 1623 roku dwaj aktorzy z jego zespołu, John Heminges i Henry Condell, wydali Pierwsze Folio — pośmiertny zbiór 36 dramatów. Osiemnaście z nich, w tym „Makbet”, ukazało się tam po raz pierwszy i bez tej książki po prostu by nie istniały. We wstępie Ben Jonson, dawny rywal, napisał o autorze, że nie należał do jednej epoki, lecz do wszystkich czasów.

Do polszczyzny wprowadził Shakespeare’a Ignacy Hołowiński, pierwszy tłumacz przekładający bezpośrednio z angielskiego oryginału: sześć sztuk, wśród nich „Makbet”, ukazało się w Wilnie w latach 1839–1841. Później przyszły klasyczne dziewiętnastowieczne wersje Józefa Paszkowskiego i Leona Ulricha, a w XX wieku przekłady Macieja Słomczyńskiego i Stanisława Barańczaka, po które najczęściej sięga dzisiejsza szkoła.