Fiodor Dostojewski

Wczesne życie i edukacja

Fiodor Michajłowicz Dostojewski urodził się 11 listopada 1821 roku w Moskwie, jako drugi syn Michaiła i Marii. Ojciec był lekarzem w Maryjskim Szpitalu dla Ubogich w biednej dzielnicy miasta; w sąsiedztwie stały cmentarz dla kryminalistów, przytułek dla obłąkanych i sierociniec. Rodzina siedmiorga dzieci mieszkała w dwóch pokojach.

Jako chłopiec Fiodor przesiadywał w przyszpitalnym ogrodzie, gdzie wyprowadzano pacjentów, i godzinami słuchał ich opowieści. Trudno o lepszą szkołę dla pisarza, który przez całe życie będzie zajmował się ludźmi z marginesu: pijakami, prostytutkami, lichwiarzami, więźniami i obłąkanymi.

Matka zmarła na gruźlicę w 1837 roku, ojciec dwa lata później w niejasnych okolicznościach. Fiodor trafił do Szkoły Inżynierii Wojskowej w Petersburgu, którą ukończył jako oficer inżynier. Służby nie lubił i porzucił ją, żeby pisać.

Debiut i pierwsze dzieła

Pierwszą powieść, „Biedni ludzie”, napisał w 1845 roku; ukazała się rok później i od razu przyniosła mu sławę. Wissarion Bieliński, najgroźniejszy krytyk epoki, przyjął ją entuzjastycznie i wprowadził młodego autora do swojego kręgu. Kolejne utwory — „Sobowtór”, „Białe noce”, „Nietoczka Niezwanowa” — przyjęto już znacznie chłodniej.

Równolegle Dostojewski wszedł do Koła Pietraszewskiego, grupy dyskutującej o socjalizmie utopijnym, Fourierze i Owenie. Na spotkaniach dwukrotnie odczytał zakazany list Bielińskiego do Gogola. W 1849 roku cała grupa została aresztowana, a 13 listopada sąd wojskowy skazał uczestników na śmierć.

22 grudnia 1849 roku Dostojewski stał na Placu Siemionowskim przed plutonem egzekucyjnym. Dopiero wtedy odczytano ułaskawienie: karę zamieniono na cztery lata katorgi. Całe przedstawienie było z góry zaplanowane. Te kilka minut wróci potem w jego prozie wielokrotnie.

Kontekst historyczny

W styczniu 1850 roku trafił do twierdzy w Omsku. Cztery lata pracował w kajdanach wśród przestępców pospolitych — ludzi, o których w Petersburgu wiedziano tyle, ile o mieszkańcach księżyca. Po katordze wcielono go w stopniu szeregowca do wojska w Semipałatyńsku; do Rosji europejskiej wrócił dopiero pod koniec lat pięćdziesiątych.

Z tego doświadczenia wyszedł innym człowiekiem. Porzucił socjalizm utopijny na rzecz przekonania, że człowieka nie da się naprawić żadnym ustrojem, bo problem leży w nim samym. Zarazem nauczył się patrzeć na zbrodniarza jak na osobę, a nie jak na przypadek — i to odróżnia jego powieści od wszystkiego, co pisano wcześniej.

Rosja lat sześćdziesiątych, w której powstała „Zbrodnia i kara”, była krajem w gwałtownej przemianie: zniesiono pańszczyznę, reformowano sądownictwo, do Petersburga zjeżdżali biedni studenci z prowincji, a w młodym pokoleniu modne były nihilizm i przekonanie, że stare normy moralne to przesąd. Powieść jest bezpośrednią odpowiedzią na tę modę.

Dojrzałość twórcza

Lata sześćdziesiąte były dla niego katastrofą osobistą i przełomem pisarskim. W 1864 roku zmarli jego pierwsza żona i brat Michaił, zostawiając mu długi. Dostojewski uzależnił się od ruletki. Żeby spłacić wierzycieli, sprzedał wydawcy Stiełłowskiemu jeszcze nienapisaną powieść; „Gracza” podyktował w ciągu miesiąca stenografistce Annie Snitkinie, którą poślubił w lutym 1867 roku.

W tym samym czasie pisał „Zbrodnię i karę”. Powieść ukazywała się w odcinkach w „Russkim Wiestniku” w 1866 roku, a rok później wyszła książkowo. Potem przyszły „Idiota” (1868–1869), „Biesy” (1871–1872), „Młodzik” i wreszcie „Bracia Karamazow” (1879–1880).

Chorował na padaczkę, której ataki opisał potem w „Idiocie” dokładniej niż ktokolwiek przed nim. Palił bez opamiętania. Do końca życia pisał pod presją terminów i zaliczek, co widać w konstrukcji jego powieści: gwałtownych, nierównych, pisanych sceną po scenie, bez luksusu przeróbek.

Spuścizna i znaczenie

Zmarł 9 lutego 1881 roku w Petersburgu na krwotok płucny, w wieku pięćdziesięciu dziewięciu lat. Według niektórych relacji w kondukcie pogrzebowym szło trzydzieści tysięcy ludzi.

Jego wpływ na literaturę i filozofię XX wieku jest trudny do przecenienia. Nietzsche nazywał go jedynym psychologiem, od którego miał się czego nauczyć; Freud analizował „Braci Karamazow”; egzystencjaliści — Camus i Sartre — czytali go jako prekursora. Camus poświęcił Iwanowi Karamazowowi osobny rozdział „Człowieka zbuntowanego”.

„Zbrodnia i kara” zrobiła przy tym coś, czego przed nią nie robiła żadna powieść: przeniosła całą akcję do wnętrza głowy mordercy i kazała czytelnikowi tam zostać. Wszystkie późniejsze thrillery psychologiczne, powieści o winie i filmy o seryjnych zabójcach wywodzą się w prostej linii z tych kilkuset stron.