Ferenc Molnár

Wczesne życie i edukacja

Ferenc Molnár urodził się 12 stycznia 1878 roku w Budapeszcie jako Ferenc Neumann, w zamożnej, zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Ojciec, Mór Neumann, był cenionym lekarzem wojskowym; matka, Jozefa z domu Wallfisch, interesowała się literaturą i sztuką. Dzieciństwo spędził wśród książek — czytanie było dla niego ucieczką od monotonii domu.

W 1895 roku ukończył z wyróżnieniem gimnazjum kalwińskie. Chciał iść do szkoły oficerskiej, ale za namową ojca podjął studia prawnicze — najpierw na uniwersytecie w Budapeszcie, potem w Genewie, gdzie uzyskał dyplom. Po powrocie do kraju zmienił nazwisko na Molnár, co po węgiersku znaczy „młynarz”.

To wykształcenie prawnicze i ten Budapeszt — miasto gwałtownie rosnące, zabudowujące własne puste place — wrócą później w Chłopcach z Placu Broni. Molnár pisał o świecie, który znał z autopsji: o gimnazjum, o dzielnicy Józsefváros i o placu, na którym można było grać w wojnę.

Debiut i pierwsze dzieła

Jeszcze na studiach zaczął pisać do budapeszteńskich dzienników. Jako korespondent z Genewy relacjonował głośne wydarzenia epoki — wykład Cesarego Lombroso o wrodzonych predyspozycjach przestępców i proces anarchisty, który śmiertelnie ranił cesarzową Elżbietę. Jego teksty zaczęły przedrukowywać gazety zagraniczne, od „Berliner Tageblatt” po prasę amerykańską.

Literaturę zaczął od prozy społecznej: w 1901 roku ogłosił powieść Az éhes város (Głodne miasto). Rozgłos przyniosły mu jednak dwa utwory wydane w odstępie dwóch lat: A Pál utcai fiúk, czyli Chłopcy z Placu Broni, drukowani w odcinkach od 1906 i wydani jako książka w 1907, oraz dramat Az ördög (Diabeł) z tego samego roku. Powieść dla młodzieży okazała się najtrwalszą rzeczą, jaką napisał, choć on sam uważał się przede wszystkim za dramaturga.

Kontekst historyczny

Molnár tworzył w Austro-Węgrzech, w mieszczańskim Budapeszcie końca XIX i początku XX wieku — w mieście dwujęzycznym, wielokulturowym i pełnym sprzeczności, w którym debata o asymilacji Żydów była codziennością. Ten świat jest tłem jego prozy, a portret budapeszteńskiej burżuazji — tematem dramatów.

Wybuch I wojny światowej przerwał pasmo teatralnych sukcesów. Mimo wady wzroku Molnár został korespondentem wojennym na froncie wschodnim w Galicji. Opisywał miejsca najkrwawszych bitew, między innymi pod Limanową i na przełęczy Dukielskiej, a jego relacje z terenów dzisiejszej Polski — Nowego i Starego Sącza, Gorlic, Krosna, Przemyśla, Tarnowa — ukazywały się w prasie węgierskiej, brytyjskiej i amerykańskiej. Zebrał je w tomie, który przyniósł mu w 1918 roku członkostwo Węgierskiej Akademii Nauk i order od cesarza, a zarazem oskarżenia znajomych pacyfistów o pochwałę wojny.

Ten epizod rzuca światło wstecz na Chłopców z Placu Broni. Powieść o wojnie dzieci o kawałek ziemi powstała osiem lat przed prawdziwą wojną, którą jej autor potem oglądał z bliska.

Dojrzałość twórcza

Międzynarodową sławę dały Molnárowi dramaty. Napisał ich czterdzieści dwa i wystawiano je na scenach całej Europy oraz w Stanach Zjednoczonych; krytyka nazwała go „węgierskim Molierem”. Najważniejsze z nich to tragikomedia Liliom z 1909 roku, A testőr (Gwardzista), A farkas (Wilk), A hattyú (Łabędź) i Játék a kastélyban (Zabawa w zamku). Po paryskiej premierze Łabędzia otrzymał Legię Honorową, w 1927 roku przyjął go w Białym Domu prezydent Calvin Coolidge, a w 1935 dostał Laur Korwina.

Po dojściu Hitlera do władzy jego sztuk zakazano w Niemczech ze względu na żydowskie pochodzenie autora. Narastający antysemityzm skłonił go do emigracji: w połowie lat trzydziestych wyjechał do Szwajcarii, a 31 grudnia 1939 roku wsiadł na statek do Nowego Jorku, do którego przybił w dniu swoich sześćdziesiątych drugich urodzin. Zamieszkał w hotelu Plaza i mieszkał tam do końca życia. Na Węgry nie wrócił — komunizm budził w nim taką samą niechęć jak faszyzm. Zmarł 1 kwietnia 1952 roku w Nowym Jorku.

Spuścizna i znaczenie

W Polsce Molnár jest autorem jednej książki i to ona przesądziła o jego miejscu w pamięci czytelników. Chłopcy z Placu Broni wyszli po polsku w 1913 roku i od tamtej pory nie schodzą z list lektur; przetłumaczono ich na kilkadziesiąt języków i siedmiokrotnie sfilmowano, a w kilku krajach — nie tylko w Polsce — czyta się ich obowiązkowo w szkole.

Siła tej książki polega na czymś, czego autor prawdopodobnie nie planował. Molnár wziął cały język dorosłej wojny — rangi, rozkazy, przysięgę, sztandar — i oddał go dwunastolatkom, nie zmieniając w nim ani słowa. Powstała powieść, którą można czytać jako przygodową opowieść o męstwie i jako ostrzeżenie przed nim. Erich Kästner podjął ten sam motyw w Latającej klasie, tyle że oszczędził swojemu Nemeczkowi śmierci.

W historii teatru Molnár zapisał się osobno: jego komedie grano przez cały XX wiek, a Liliom stał się podstawą amerykańskiego musicalu Carousel. Dla polskiego czytelnika pozostaje jednak przede wszystkim autorem Nemeczka.