Julian Tuwim

Wczesne życie i edukacja

Julian Tuwim urodził się 13 września 1894 roku w Łodzi, w mieszczańskiej rodzinie zasymilowanych Żydów. Jego rodzicami byli Izydor i Adela Tuwimowie. Ojciec pracował jako urzędnik w banku, a matka pochodziła z rodziny właściciela drukarni. Siostra poety, Irena Tuwim, została później pisarką i tłumaczką.

W latach 1904–1914 Julian chodził do Męskiego Gimnazjum Rządowego w Łodzi. Na początku uczył się słabo, zwłaszcza z matematyki, i musiał powtarzać szóstą klasę. Interesował się za to językami. Jako gimnazjalista nauczył się esperanta i tłumaczył na nie wiersze Leopolda Staffa, którego twórczość bardzo cenił. W 1916 roku przeniósł się do Warszawy. Zapisał się na prawo i filozofię na Uniwersytecie Warszawskim, ale nauki tam nie skończył.

Debiut i pierwsze dzieła

Pierwszym ogłoszonym tekstem Tuwima był w 1911 roku przekład wierszy Staffa na esperanto. Za właściwy debiut uważa się wiersz Prośba, wydrukowany w 1913 roku w „Kurierze Warszawskim”. Poeta podpisał go inicjałami Stefanii Marchew, którą poznał w 1912 roku. Pobrali się 30 kwietnia 1919 roku.

Na studiach Tuwim pisał do pisma „Pro Arte et Studio”. W marcu 1918 roku ogłosił tam wiersz Wiosna, który oburzył wielu czytelników. Pierwszy tom wierszy, Czyhanie na Boga, ukazał się w 1918 roku. 29 listopada 1918 roku razem z Janem Lechoniem i Antonim Słonimskim założył w Warszawie kawiarnię poetycką „Pod Picadorem”, gdzie poeci czytali wiersze publiczności. Z tego kręgu wyrosła grupa Skamander, do której należeli też Jarosław Iwaszkiewicz i Kazimierz Wierzyński. Wzorem dla nich był Leopold Staff.

Kontekst historyczny

Tuwim zaczynał tworzyć tuż przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Skamandryci chcieli pisać o zwykłym życiu, o mieście i codzienności, prostszym językiem niż poeci Młodej Polski. Grupa skupiała się wokół miesięcznika „Skamander”, który redagował Mieczysław Grydzewski. Nazwa pochodzi od rzeki płynącej koło Troi i nawiązuje do dramatu Akropolis Stanisława Wyspiańskiego. Od 1924 roku Tuwim pisał też do tygodnika „Wiadomości Literackie”.

W dwudziestoleciu międzywojennym Tuwim był jednym z najpopularniejszych poetów. Często bywał jednak atakowany przez antysemitów z powodu żydowskiego pochodzenia. Z tego powodu nie wybrano go do Polskiej Akademii Literatury. Od 1932 roku cierpiał na agorafobię, czyli lęk przed otwartą przestrzenią i tłumem. W 1939 roku, po wybuchu wojny, wyjechał przez Rumunię do Francji. W 1940 roku przez Hiszpanię i Portugalię dotarł do Brazylii, a potem do Nowego Jorku, gdzie mieszkał w latach 1942–1946. Jego matka zginęła w 1942 roku w Otwocku, zastrzelona przez Niemców.

Dojrzałość twórcza

W latach dwudziestych i trzydziestych Tuwim wydał wiele tomów wierszy, między innymi Sokratesa tańczącego (1920), Słowa we krwi (1926) i Rzecz czarnoleską (1929). Pisał teksty dla kabaretów, między innymi dla Qui Pro Quo i Cyrulika Warszawskiego, a z Lechoniem i Słonimskim układał szopki polityczne. Od 1927 roku współpracował z Polskim Radiem, a od 1935 roku kierował tam działem humoru. Tłumaczył poezję rosyjską, na przykład Jeźdźca miedzianego Aleksandra Puszkina. W 1936 roku napisał satyryczny poemat Bal w Operze, wydany drukiem dopiero w 1946 roku. W tym samym roku w „Wiadomościach Literackich” ukazały się Lokomotywa i Ptasie radio.

Na emigracji, w listopadzie 1940 roku, zaczął pisać poemat Kwiaty polskie, pełen wspomnień z dzieciństwa w Łodzi. Pierwszy tom ukazał się w 1949 roku. W 1944 roku ogłosił manifest My, Żydzi polscy, w którym pisał o swojej polskości i o więzi z Żydami zamordowanymi w czasie Zagłady. W czerwcu 1946 roku wrócił do Polski. Razem z żoną adoptował córkę Ewę. W latach 1947–1950 był kierownikiem artystycznym Teatru Nowego. Pisał już niewiele nowych wierszy, zajmował się tłumaczeniami i zbieraniem literackich ciekawostek.

Spuścizna i znaczenie

Julian Tuwim zmarł 27 grudnia 1953 roku w Zakopanem, w pensjonacie „Halama”. Spoczywa w Warszawie, w Alei Zasłużonych Cmentarza Wojskowego na Powązkach. Za życia otrzymał między innymi Złoty Wawrzyn Akademicki (1935), doktorat honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego (1949) i Nagrodę Państwową I stopnia (1952).

Tuwim słynął z humoru i z zabawy językiem. Tworzył nowe słowa i podpisywał się ponad czterdziestoma pseudonimami. Jego teksty śpiewali Hanka Ordonówna, Ewa Demarczyk, Czesław Niemen i Marek Grechuta, a do wierszy dla dzieci muzykę pisał Witold Lutosławski. Sejm ogłosił rok 2013 Rokiem Juliana Tuwima. W Łodzi przy ulicy Piotrkowskiej stoi ławeczka z jego postacią. Od 1 stycznia 2024 roku prawie cała jego twórczość jest w domenie publicznej. Wiersze dla dzieci, takie jak Lokomotywa, Rzepka i Okulary, zna w Polsce prawie każdy.