Jan Parandowski

Wczesne życie i edukacja

Jan Parandowski urodził się 11 maja 1895 roku we Lwowie. W 1913 roku ukończył IV Gimnazjum we Lwowie i rozpoczął studia na Uniwersytecie Lwowskim. Studiował filozofię, filologię klasyczną, archeologię, historię sztuki i literaturę polską. Lwów jego młodości stał się później tematem powieści Niebo w płomieniach i opowiadań Zegar słoneczny.

Studia przerwała I wojna światowa. Parandowski został internowany w Rosji, gdzie uczył w szkołach w Woroneżu i Saratowie. Po powrocie do Lwowa wznowił przerwaną naukę i zakończył studia w 1923 roku. Według części źródeł uzyskał wtedy doktorat, według innych ukończył studia bez pracy magisterskiej.

Debiut i pierwsze dzieła

Zadebiutował w 1913 roku szkicem literacko-filozoficznym Rousseau. Po wojnie wydał książkę Bolszewizm i bolszewicy w Rosji (1919), opartą na własnych obserwacjach, a w 1921 roku szkic o Oskarze Wildzie, Antinous w aksamitnym berecie. Do 1924 roku był kierownikiem literackim we lwowskim wydawnictwie Altenberga, gdzie zorganizował serię przekładów z literatur klasycznych. Współpracował też z wieloma pismami, między innymi z „Wiadomościami Literackimi” i „Tygodnikiem Ilustrowanym”.

W 1924 roku ukazała się Mitologia, która przyniosła mu wielką popularność, a obok niej Eros na Olimpie. W kolejnych latach Parandowski podróżował do Grecji, Francji i Włoch. Wydał opowieść Wojna trojańska (1927) i biografię Oskara Wilde’a Król życia (1930).

Kontekst historyczny

Twórczość Parandowskiego przypada na dwudziestolecie międzywojenne, II wojnę światową i czasy PRL. W 1929 roku zamieszkał w Warszawie, gdzie pracował w redakcji miesięcznika „Pamiętnik Warszawski”. W 1930 roku wstąpił do polskiego PEN Clubu, a w 1933 roku został jego prezesem. Funkcję tę pełnił, z przerwą na czas wojny, aż do śmierci. W czasie okupacji uczestniczył w konspiracyjnym życiu kulturalnym. Podczas powstania warszawskiego spłonęło jego archiwum literackie razem z niewydanymi utworami.

Po wojnie w latach 1945–1950 prowadził katedrę kultury antycznej, a potem literatury porównawczej na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Wznowił działalność PEN Clubu, a w 1962 roku został wiceprezesem międzynarodowego PEN Clubu. W 1964 roku podpisał „List 34”, w którym pisarze i uczeni upominali się o wolność słowa.

Dojrzałość twórcza

W 1933 roku wydał powieść Dysk olimpijski, której akcja toczy się w czasie igrzysk w Olimpii w 476 roku przed naszą erą. Za tę książkę otrzymał brązowy medal w olimpijskim konkursie sztuki i literatury podczas igrzysk w Berlinie w 1936 roku. W tym samym roku dostał Złoty Wawrzyn Akademicki Polskiej Akademii Literatury i wydał powieść Niebo w płomieniach. Opowiada ona o lwowskim gimnazjaliście, który przed I wojną światową traci wiarę i przeżywa pierwszą miłość. Krytycy dopatrywali się w niej wątków autobiograficznych, czemu autor zaprzeczał.

Po wojnie powstały między innymi Alchemia słowa (1951), esej o warsztacie pisarza, który autor zaczął pisać w czasie okupacji, oraz zbiór opowiadań o Lwowie Zegar słoneczny (1953). W 1953 roku Parandowski wydał przekład Odysei prozą. Napisał też biografię Petrarka (1956) i książkę Mój Rzym (1959). W latach 1957 i 1959 był nominowany do Literackiej Nagrody Nobla.

Spuścizna i znaczenie

Parandowski zmarł 26 września 1978 roku w Warszawie i został pochowany w alei zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim. Należy do najważniejszych polskich popularyzatorów kultury antycznej w XX wieku. Jego Mitologia przez kolejne pokolenia była pierwszym zetknięciem młodych czytelników z Grecją i Rzymem i do dziś należy do kanonu lektur.

Odznaczono go między innymi Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, a w 1976 roku otrzymał doktorat honoris causa KUL. Od 1988 roku polski PEN Club przyznaje nagrodę jego imienia, ustanowioną z inicjatywy wdowy po pisarzu, Ireny Parandowskiej.